Orkisz: mało znany, ale cenny podgatunek pszenicy

Orkisz to najstarszy podgatunek pszenicy. Co go charakteryzuje i w jakich gospodarstwach warto na niego postawić?

Orkisz to najstarszy podgatunek pszenicy. Współcześnie został wyparty przez nowoczesne odmiany pszenicy zwyczajnej, ponieważ plonują one zdecydowanie lepiej i łatwiej się omłacają, ale jeszcze u schyłku XIX w. był powszechnie uprawiany w całej Europie. Co go charakteryzuje i w jakich gospodarstwach warto na niego postawić?

W ostatnim 20-leciu można zauważyć powrót do uprawy orkiszu ze względu na jego walory zdrowotne. Związane jest to m.in. z rozwojem rolnictwa ekologicznego i modą na zdrowe odżywianie.

orkisz

Ziarno oplewione pszenicy orkisz (fot. Sylwia Krupiak).

Opis botaniczny

Wśród orkiszy występują formy ozime i jare, ale współcześnie w uprawie dominuje forma ozima. Źdźbło orkiszu jest dość długie i dlatego jest podatne na wyleganie. Kłos jest twardy, ościsty lub bezostny, niewymłacający się, najczęściej luźny z dużymi prześwitami miedzy kłoskami. Kłoski są dwukwiatowe, a otaczające je twarde plewy i plewki przylegają tak ściśle do ziarniaka, że staje się on nieomłacalny podczas zbioru. Warto również podkreślić, że w jednym kłosku może być 1 ziarniak, dość często są 2, a zdarzają się też kłoski z 3 ziarniakami. Udział plew w masie kłoska jest duży i sięga 25–32%. Podczas zbioru kombajnem w zbiorniku zamiast ziarna mamy połamane fragmenty kłosów, z których w procesie obłuskiwania możemy uzyskać do 70% odplewionego ziarna, czyli plonu netto.

Walory zdrowotne

Orkisz zawiera więcej białka i glutenu niż pszenica zwyczajna – poziom białka wynosi od 13 do 17%. Białko charakteryzuje się też wyższą strawnością i jakością biologiczna. Chleb z orkiszu ma ponadto silny zapach chlebowy, znakomity smak i dłużej utrzymuje świeżość.

Ziarno orkiszu zawiera również dużo witamin: A, E, D oraz B1, B2 i PP. Kolejną ważną cechą jest duża zawartość składników mineralnych, takich jak: fosfor, żelazo, cynk, a także miedź, mangan i kobalt. Wysoki poziom kwasu krzemowego ma korzystny wpływ na skórę, paznokcie i włosy oraz wzmacnia aktywność mózgu i koncentrację.

orkisz

Kłos pszenicy orkisz (fot. Sylwia Krupiak).

Wymagania uprawowe

Mimo że orkisz to pierwotna pszenica, współczesne odmiany mają wysokie wymagania glebowe, podobne do pszenicy zwyczajnej, ale z mniejszym zapotrzebowaniem na azot. Orkisz powinien być uprawiany na glebach o dobrej kulturze: próchniczych, zasobnych w składniki pokarmowe, o odczynie zbliżonym do obojętnego, odchwaszczonych i aktywnych biologicznie. Najlepszymi przedplonami są: warzywa, okopowe, rzepak oraz motylkowe drobno- i grubonasienne. Uprawa orkiszu po zbożach jest niewskazana.

Trzeba także wziąć pod uwagę, że orkisz zasiany na słabym stanowisku wyda chude ziarno, które bardzo ściśle będzie przylegać do plew i w konsekwencji trudno będzie je odplewić na łuszczarce. Zamiast uzyskać 70% ziarna uzyskamy np. tylko 60%.

Firma Top Farms Nasiona w jednym ze swoich gospodarstw ma sprawdzoną w praktyce gęstość siewu w ilości 80 kłosków/m2, czyli ok. 150 roślin/m2.

Stanowisko i siew

Termin siewu orkiszu może być późniejszy niż pszenicy zwyczajnej. Materiałem siewnym są kłoski, dlatego surowiec bezpośrednio z kombajnu nie nadaje się do siewu z przyczyn mechanicznych, ponieważ powoduje zapychanie przewodów w siewniku. Aby użyć go do siewu, najpierw należy go przeczyścić na wialni wstępnej z użyciem kłosownika, który rozdzieli kłoski od większych fragmentów osadki, a następnie dokonać ostatecznego czyszczenia na wialni głównej. Tak przygotowany materiał nadaje się bezpośrednio do siewu.

Wysiane kłoski podczas kiełkowania potrzebują znacznie większej ilości wody niż ziarniaki nieoplewione, dlatego siejemy orkisz na znaczną głębokość: od 3 do 6 cm. Pamiętajmy przy kalkulacji normy wysiewu, że w jednym kłosku znajdują się 2 lub 3 ziarniaki. Trzeba również pamiętać, że nie należy orkiszu wysiewać zbyt gęsto, ponieważ wtedy krzewi się słabiej i wydaje krótsze kłosy.

orkisz

Różnica w kiełkowaniu ziaren oplewionych (po lewej stronie) i nieoplewionych (po prawej stronie) (fot. Sylwia Krupiak).

Plewki skutecznie ograniczają porażenie grzybowe, co oznacza, że materiał siewny w kłoskach nie musi być zaprawiany. Materiałem siewnym orkiszu mogą być też odplewione ziarniaki, ale musimy sobie zdawać sprawę, że poziom kiełkowania może być zdecydowanie niższy, ponieważ w procesie obłuszczania dochodzi do mechanicznych uszkodzeń ziarna – mikropęknięć – i nawet z pozoru całe ziarniaki nie są w stanie wykiełkować.

Gęstość siewu

Zalecane normy wysiewu ziaren oplewionych mieszczą się w granicach:

  • termin wczesny: 120–140 ziaren/m2 = 170–190 kg/ha;
  • termin opóźniony: 160–180 ziaren/m2 = 200–220 kg/ha.

Firma Top Farms Nasiona w jednym ze swoich gospodarstw ma sprawdzoną w praktyce gęstość siewu w ilości 80 kłosków/m2, czyli ok. 150 roślin/m2.

Siew najlepiej wykonać siewnikiem pneumatycznym z dozownikiem wałeczkowym, który zapobiega zapychaniu się siewnika.

orkisz

Zaprawione nieoplewione ziarna pszenicy orkisz (fot. Sylwia Krupiak)

Nawożenie orkiszu

Pod względem zapotrzebowania na fosfor i potas jego wymagania są podobne do pszenicy ozimej. Jednak orkisz lepiej wykorzystuje składniki pokarmowe niż pszenica zwyczajna i ma mniejsze zapotrzebowanie na azot. Przy wysokich dawkach azotu wykazuje dużą podatność na wyleganie i wymaga bardzo intensywnego skracania większości odmian.

Ochrona

Orkisz jest odporniejszy od pszenicy zwyczajnej na choroby źdźbła i kłosa, a w szczególności na szczepy rdzy żółtej. Jeśli chodzi o chwasty – dla upraw prowadzonych w systemie nieekologicznym – w zależności od występujących gatunków, można zastosować środki chwastobójcze zarejestrowane dla pszenicy zwyczajnej.

W ostatnim 20-leciu można zauważyć powrót do uprawy orkiszu ze względu na jego walory zdrowotne.

Zbiór ziarna (kłosków)

Orkisz ma bardzo łamliwe kłosy, które w pełni dojrzałości łatwo się kruszą i opadają na glebę, dlatego nie można zwlekać z jego zbiorem. Zbioru dokonujemy kombajnem zbożowym. Wydajność brutto orkiszu waha się w granicach od 4 do 6 t kłosków na glebach lepszych i do 2 t na glebach słabszych.

Trzeba również wziąć pod uwagę, że orkisz dojrzewa późno, po zbiorze tradycyjnych pszenic, kiedy z reguły brak dobrej pogody ze względu na poranne i wieczorne mgły i rosy. Tym bardziej musimy dopilnować, aby zebrane kłoski miały wilgotność poniżej 11%. Jeżeli mają wyższą wilgotność, to może wystąpić zagrzewanie się surowca w trakcie przechowywania i w konsekwencji jego zapleśnienie.

Częstym problemem jest też występowanie szkodników magazynowych. Szczególnie wołek zbożowy lubi pożywiać się tak wartościowym ziarnem, a schowany w plewach orkiszu czuje się bezkarny…

A zatem, jeżeli już zdecydujemy się na uprawę orkiszu, skąd najlepiej pozyskać nasiona? W ofercie Top Farms Nasiona możemy znaleźć odmianę Zollerspelz o wysokiej zdrowotności i bardzo dobrej mrozoodporności, nadającą się na wszystkie stanowiska i wymagającą niższych nakładów na produkcję niż pszenica ozima tradycyjna.

 

Przeczytaj również:

Komentarze

  1. Najstarszy nie jest orkisz lecz płaskurka ;)

Z forum

Powiązany temat:

Uprawa orkiszu
Dario23 04 wrzesień 2016 - 10:07
jak wybierzesz polska odmianę Rokosz to ponad połowa ziaren wymłóci się podczas zbioru. Resztę trzeba potraktować bukownikiem. U nas pierwszy rok mieliśmy orkisz i jakieś 15 ton ma...
zobacz więcej »
Roxer 23 sierpień 2016 - 19:56
Masz bukowik? Bo na pewno się przyda
zobacz więcej »
wojtal24 21 czerwiec 2016 - 14:00
masz na to zejscie żeby sprzedac gdzieś to znajomy uprawia w systemie ekologiczym i sprzedaje gdzieś w okolice Brodnicy do biomakaronów  jest to pierwotna odmiana pszenicy w ł...
zobacz więcej »
...
Zobacz pozostałe wpisy

Które zboża są najbardziej narażone na niesprzyjające warunki klimatyczne?

Przy planowaniu uprawy warto wziąć pod uwagę to, jak odporne są poszczególne zboża na warunki krańcowe: mróz i suszę.

1 grudnia 2016

Rośliny po siewie: co im zagraża?

Rośliny po siewie potrzebują odpowiednich warunków atmosferycznych. Co w jakich fazach im zagraża?

1 grudnia 2016

BASF: ewolucja czy rewolucja? Podsumowanie roku

Jakie innowacyjne środki pokazał podczas grudniowej konferencji chemiczny gigant - firma BASF?

5 grudnia 2016