Systemy odchowu cieląt: przyspieszony czy tradycyjny?

W jaki sposób dbać o cielęta? Jak przyspieszony system odchowu cieląt wypada w porównaniu z systemem tradycyjnym?

W odchowie cieląt (a przede wszystkim cieliczek) ras mlecznych znaną i powszechnie stosowaną praktyką, ze względu na konieczność uzyskania swoistej odporności biernej przez noworodka, jest jak najszybsze napojenie go zdojoną od matki lub pochodzącą od innej krowy (np. wcześniej zamrożoną) siarą. Pobrane z nią przeciwciała chronią narażony na infekcje młodziutki organizm, gwarantując zachowanie zdrowia w pierwszych dniach życia. Okazuje się jednak, że także dalsze postępowanie z cielęciem, w późniejszym okresie odpajania preparatami mlekozastępczymi, jest równie ważne.

Odpowiednie pobranie składników pokarmowych z pójła podczas okresu przedodsadzeniowego wpływa na fenotypową ekspresję genów odpowiedzialnych za wysoką wydajność mleczną, czyli w tym czasie następuje, nie do zastąpienia w późniejszym okresie, nabranie przez tkanki (w tym przede wszystkim gruczołu mlekowego, ale także np. wątroby) zdolności do prowadzenia metabolizmu na bardzo wysokim poziomie, adekwatnym do posiadanego potencjału genetycznego. Niebagatelne jest też uzyskanie w tym czasie przez organizm utrzymującej się przez całe życie sprawności przewodu trawiennego i układu odpornościowego. Ten pogląd dotyczący ogromnej roli i wpływu żywienia w pierwszych tygodniach życia na dalsze funkcjonowanie organizmu pochodzi z medycyny ludzkiej i znany jest jako tzw. „programowanie żywieniowe (metaboliczne)”. Dla zrozumienia tej koncepcji najlepiej przytoczyć wypowiedź prof. dr. hab. n. med. Piotra Sochy (ordynatora oddziału Gastroenterologii, Hepatologii i Zaburzeń Odżywiania Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie): – Mówiąc w sposób najprostszy, programowaniem żywieniowym nazywamy wpływ czynników żywieniowych działających w okresie krytycznym na metabolizm organizmu i zdrowie w wieku dorosłym. Okresy „krytyczne” to czas szybkiego rozwoju tkanek i narządów, które są wówczas podatne na trwałą modyfikację wybranych procesów metabolicznych. Szczególnie wrażliwy na taki „programujący” wpływ jest organizm szybko rozwijającego się płodu i niemowlęcia.

systemy odchowu cieląt

Odpowiednie żywienie cieląt w początkowym okresie wpłynie na późniejsze wyniki produkcyjne.

Przeniesienie idei programowania metabolicznego do odchowu cieliczek wywołało zmianę zasad ich odpajania preparatem mlekozastępczym i żywienia paszami stałymi. W poprzednich latach obowiązywały zupełnie inne poglądy, w myśl których w pierwszych 2 miesiącach życia cielęta żywione były oszczędnie, z założeniem możliwości kompensacyjnego nadrobienia wzrostu i rozwoju organizmu w późniejszym czasie, w którym pobierał on dawkę pokarmową o wyższej zawartości białka i energii. Wedle najnowszych poglądów system ten opiera się jednak na błędnych założeniach – kompensacja ma owszem miejsce, ale dotyczy przede wszystkim wzrostu masy ciała, głównie na drodze zwiększonego otłuszczenia. Natomiast czas zdobywania sprawności metabolicznej tkanek i narządów przemija bezpowrotnie – serce, płuca, jelita, wątroba czy wymię, jeżeli nie „nauczą” się działać sprawnie w pierwszych 8–10 tygodniach życia, drugiej szansy na to już nie otrzymują.

Czym jest system przyspieszony?

Wychodząc z założeń koncepcji programowania żywieniowego, wprowadzony został system (program) żywienia przyspieszonego wzrostu cieląt. Polega on na znaczącym zwiększeniu dziennego spożycia preparatu mlekozastępczego (z ok.0,5–0,6 kg do 0,8 kg s.m./dz./szt.), co skutkuje wyższymi przyrostami dziennym i większą masą przy odsadzeniu, tj. w wieku 63 dni (patrz tab. 1). Intensyfikacja odpajania dotyczy szczególnie pierwszych 30 dni życia – w tym czasie cielę powinno wypijać 7–8 l pójła zawierającego w 1 l ok. 150 g rozpuszczonego preparatu. Warto również zwrócić uwagę na fakt, że wedle obecnie panujących opinii, zawartość tłuszczu w takim preparacie mlekozastępczym powinna wynosić ok. 18% (białka 20%). Wcześniejsze zalecenia sugerowały wyższą koncentrację – równą 20%.

Tab. 1. Porównanie programów żywienia ograniczonego i przyspieszonego wzrostu z wykorzystaniem preparatu mlekozastępczego (Trouw Nutrition, Oficjalny dokument Life Start)
Program Białko ogólne/tłuszcz (zawartość w %) Dawka preparatu mlekozastępczego (g s.m./dz.) Cel: średnie dzienne przyrosty (g) Masa przy odsadzeniu Wiek przy odsadzeniu
Ograniczony 22/18 500–600 550 1,85 × masa przy urodzeniu 63 dni
Przyspieszony 22/18 900–1200 800 2,25 × masa przy urodzeniu 63 dni

Aby w pełni wykorzystać genetyczny potencjał wzrostu i rozwoju cieliczek, obok odpowiedniego pojenia preparatem mlekozastępczym, od 4 dnia życia powinny mieć one wolny, stały dostęp do treściwych pasz stałych. Zalecenia sugerują stosowanie w tym okresie całych ziaren kukurydzy, czy gniecionych innych zbóż, jako źródeł skrobi fermentującej w rozwijającym się żwaczu do kwasu propionowego i masłowego – związków stymulujących rozwój brodawek żwaczowych.

Aby w pełni wykorzystać genetyczny potencjał wzrostu i rozwoju cieliczek, obok odpowiedniego pojenia preparatem mlekozastępczym, od 4 dnia życia powinny mieć one wolny, stały dostęp do treściwych pasz stałych.

Bardzo dobre efekty dają także specjalnie spreparowane mieszanki typu starter w formie ekstrudowanych płatków („musli”), z dodatkiem komponentów poprawiających smakowitość (np. melasy, suszonych jabłek czy innych owoców). Takie pobierane w dużej ilości startery (ekstra dawka w postaci przyklejonych płatków do śluzawicy, zlizywanych ozorem), obok dostarczania odpowiednio zbilansowanych składników pokarmowych, drażnią ściany żwacza, przyśpieszając rozwój mięśniówki jego ścian. W tym czasie bardzo ważne jest równoczesne zapewnienie stałego dostępu do wody, ale podawanej w wiadrze bez smoczka lub w korytku ustawianym na podłożu. Tu, odwrotnie jak to jest w przypadku preparatu mlekozastępczego podawanego przez smoczek z wiadra zawieszonego co najmniej 30 cm nad podłogą (w takiej sytuacji przy ssaniu rynienka przełykowa ulega zamknięciu, a pójło trafia bezpośrednio do trawieńca), chodzi o to, aby woda dostała się do żwacza, gdyż procesy trawienne i fermentacyjne mogą w nim zachodzić jedynie w środowisku płynnym. Przy piciu wody w ten sposób rynienka przełykowa jest otwarta i woda trafia w miejsce docelowe.

Badacze amerykańscy (Pollard i Drakley, 2002; Drakley i wsp., 2007) sugerują, że program żywienia przyspieszonego wzrostu może być jeszcze bardziej zintensyfikowany i trwać zaledwie 42 dni, przy stałym dostępie do startera i skarmianiu preparatu mlekozastępczego w ilości w 1. tygodniu życia równej 2% masy ciała, a od 2. do 5. tygodnia wynoszącej 2.5% masy ciała. Gwarantuje to uzyskanie w pierwszym okresie dziennego przyrostu na poziomie 800 g, a w drugim – aż 1200 g. Według autora niniejszego artykułu, założenie takich wielkości parametrów odchowu jest dla warunków polskich, czy europejskich jednak nazbyt optymistyczne i w praktyce nieosiągalne.

Warto jednak zauważyć, że bez względu na zastosowaną intensywność odchowu, siano w systemach przyspieszonego wzrostu pojawia się w diecie cieląt dopiero po zakończeniu odpajania preparatu mlekozastępczego. W starszych systemach ta pasza objętościowa była stale obecna w czasie stosowania preparatów mlekozastępczych.

systemy odchowu cieląt

Fot. 1. Budka do indywidualnego odchowu cieląt w czasie pierwszych 2 tygodni życia.

Żywienie a utrzymanie

Z odpowiednio dobranym programem żywieniowym cieląt współgrać powinno ich utrzymanie. Najnowsze trendy w tym zakresie sugerują 2-tygodniowy odchów cieląt w indywidualnych wolnostojących na powietrzu lub pod wiatą budkach z wybiegami, ścielonymi słomą, z zawieszonymi wiadrami ze smoczkami, karmnikami ze starterem i z wiadrami z wodą (fot. 1). Indywidualne utrzymanie pozwala na precyzyjną kontrolę stanu zwierząt oraz zapobiega częstym w pierwszym okresie życia (przy utrzymaniu grupowym) obsysaniu innych osobników.

Konstrukcja i materiały stosowane w tego rodzaju urządzeniach powodują, że cielęta bez żadnych dodatkowych zabiegów znoszą zarówno okresy mrozów, jak i upałów. Po 2 tygodniach cielęta są łączone w równowiekowe grupy po kilka sztuk utrzymywanych w kojcach grupowych, co pozwala im na wykształcenie się zachowań socjalnych, niezbędnych w późniejszym funkcjonowaniu krów w stadzie.

Prowadzony prawidłowo program przyspieszonego wzrostu pozwala uzyskać parametry podane w tab. 2, które gwarantują odchowanie zdrowej, płodnej i wysokowydajnej krowy mlecznej.

Tab. 2. Zalecenia dotyczące odchowu cieląt rasy HF  preparatem mlekozastępczym wg programu żywienia przyspieszonego (Faber i wsp. 2005)
Wyszczególnienie Zalecenia
Dzienna dawka preparatu 7 l, w dawce 150 g/l
Preparat mlekozastępczy O zredukowanym poziomie tłuszczu
Dostęp do paszy treściwej Do woli w okresie odpajania preparatem
Cele dla masy ciała 115–120 kg w 3 miesiącu, 400 kg podczas krycia (13–14 miesiąc życia), 600 kg przy wycieleniu (23–24 miesiąc życia)
Stwierdzony wzrost wydajności do 1000 l w pierwszej laktacji
Stwierdzona redukcja brakowań 47% mniej (przed 2. laktacją)

 

Zobacz również:

Choroby płuc u cieląt: jak ograniczyć ich występowanie?

Schorzenia płuc to druga po biegunkach dolegliwość, która może powodować osłabienie cieląt, a nawet ich śmierć. Jak im zapobiegać?

28 listopada 2016

Jak karmić prosięta, gdy stracimy maciorę?

Zdarzają się sytuacje, w których prosięta po porodzie nie mają możliwości przyjmowania mleka matki. Jak w takim wypadku je wykarmić?

22 listopada 2016

Mykotoksyny w paszach dla drobiu: jak je wyeliminować?

Mykotoksyny mogą niekorzystnie wpływać na zdrowotność zwierząt, a tym samym na ich wyniki produkcyjne. Czym mogą skutkować?

25 listopada 2016