Niedziela Palmowa wczoraj i dziś: co je różni?

Rozpoczyna obchody Wielkiego Tygodnia. W ludowej tradycji zwana Kwietną lub Wierzbną. Niedziela Palmowa. Bogata w symbolikę religijną i przepełniona obrzędami. Co jednak różni dawne obchody od współczesnych?

niedziela palmowa

Święcenie palm wielkanocnych. (Foto: Parafia Matki Bożej Pocieszenia w Wierzchosławicach)

– Niedziela Palmowa upamiętnia uroczysty wjazd Pana Jezusa do Jerozolimy, bezpośrednio poprzedzający Jego Mękę i Śmierć na Krzyżu – wyjaśnia ks. Jerzy Czuj, proboszcz parafii Matki Bożej Pocieszenia w Wierzchosławicach. –  Jak podają Ewangeliści, zgromadzone wówczas tłumy rzucały na drogę płaszcze, gałązki oliwne i palmowe, wołając: „Hosanna  Synowi Dawida: błogosławiony, który przychodzi w imię Pańskie’’. To właśnie w Niedzielę Palmową ma miejsce obrzęd poświęcenia palm i uroczysta procesja do kościoła.

niedziela palmowa

fot. Archiwum Gminnego Domu Kultury w Lipnicy Murowanej

Palma sądecka. (Foto: Archiwum Gminnego Domu Kultury w Lipnicy Murowanej)

Zwyczaj ten pojawił się w Kościele w XI w.

– Palma jest symbolem triumfu, ale również męczeństwa i nieśmiertelności duszy – dodaje duszpasterz rolników diecezji tarnowskiej.

Dlatego w ikonografii święci męczennicy przedstawiani są właśnie z liściem palmowym. Stąd też palma często pojawia na nekrologach  jako symbol odkupienia i zapowiedź raju po śmierci. W Polsce tradycyjnie palmy wielkanocne przygotowuje się z gałązek wierzby.

Tradycja

Wielkanocna palma w polskiej ludowej kulturze osadzona jest bardzo mocno. Symbolizowała życie, siły witalne i budzącą się do życia przyrodę. Wiązało się z nią wiele obyczajów i rytuałów. Część z nich odeszło w zapomnienie, niektóre natomiast przetrwały i mają się całkiem dobrze…

niedziela palmowa

fot. fotolia.pl

Tradycyjne palmy przygotowywano z witek brzozowych i wiecznie zielonych roślin, np. bukszpanu.

– Sposób przygotowania palm wielkanocnych jest w zasadzie od wieków niezmienny – mówi pani Andżelika Bilska, etnolog z Muzeum Częstochowskiego. Najstarsze były wite z gałązek wierzbowych, zdobione wiecznie zielonymi roślinami – borowinami, barwinkiem czy bukszpanem. Kwiaty, trawy i inne dekoracje zaczęto dodawać później. Najważniejsza była sama wierzba – jako roślina miłująca życie, rosnąca w każdych warunkach i najwcześniej zakwitająca na wiosnę – podkreśla etnolog. – Symbolikę życia dodatkowo wzmacniały zielone dekoracje.

Poświęcone palmy w tradycji ludowej pełniły wiele funkcji: miały zapewnić urodzaj, uchronić przed chorobami, zabezpieczyć domostwo przed uderzeniami pioruna, uważano też, że posiadały właściwości lecznicze.

Andżelika Bilska, etnolog z Muzeum Częstochowskiego

Taka poświęcona palma miała zapewnić dobrobyt oraz ochronę w różnych dziedzinach życia.

Wczoraj…

– Największe różnice są w samych zachowaniach związanych z palmami, z ich zastosowaniem – zauważa etnolog. – Ich dobroczynna moc rozpoczynała się wraz z poświęceniem. Poświęcone palmy w tradycji ludowej pełniły wiele funkcji: miały zapewnić urodzaj, uchronić przed chorobami, zabezpieczyć domostwo przed uderzeniami pioruna, uważano też, że posiadały właściwości lecznicze.

niedziela palmowa

Lipnica Murowana. (Foto: Archiwum Gminnego Domu Kultury w Lipnicy Murowanej)

Po przyjściu z kościoła w Niedzielę Palmową lub w Wielki Piątek robiono z gałązek palmowych krzyżyki, które rozmieszczano w polu, ogrodzie i gospodarstwie. Miało to zagwarantować plenność roślin, urodzaj i obfite zbiory oraz chronić przed chorobami i szkodnikami. Do dziś znany jest również zwyczaj połykania bazi, by ustrzec się przed chorobami gardła.

– O tym wiedzą nawet dzieci uczestniczące w muzealnych lekcjach – uśmiecha się pani Bilska.

Popularne dziś w całej niemal Polsce konkursy na najpiękniejszą wielkanocną palmę dają możliwość sięgnięcia do tradycji, korzeni.

Andżelika Bilska, etnolog z Muzeum Częstochowskiego

Popiół ze spalonych palm dosypywano natomiast do jedzenia zwierzętom gospodarskim i okadzano je nim w czasie choroby. W niektórych regionach Polski z Niedzielą Palmową związany był także zwyczaj uderzania się palmą z okrzykami: „Palma bije nie zabije, za 6 noc Wielkanoc”. Smagano nią również bydło, aby dobrze się chowało. Palmy używano też przy pierwszym wypędzeniu bydła na pastwisko. To jednak nie wszystko. Używano jej ponadto jako kropidła w czasie wizyty księdza po kolędzie. Palma wielkanocna otaczana była ogromnym szacunkiem. Najczęściej przechowywano ją za świętym obrazem lub krzyżem. I nie wolno było jej wyrzucić – ewentualnie spalić.

Dziś…

niedziela palmowa

Palma kurpiowska. (Foto: Archiwum Gminy Łyse)

Wileńskie, kurpiowskie, sądeckie – to obecnie najpopularniejsze palmy w naszym kraju. Na targach czy w supermarketach królują te najbardziej trwałe  wileńskie  w formie wielobarwnych pałek (wałków), wykonane z suszonych i barwionych kwiatów, traw i zbóż.

Kurpiowskie są z kolei najbardziej kolorowe, najwyższe, uwite z kwiatów z bibułowych kwiatów i zielonych gałązek. W rozmiarach niewiele ustępują im sądeckie, uwieńczone czubkiem z pasków bibuły lub wstążek.

Tradycje się łączą i przeplatają. Bogata symbolika, tradycyjne zachowania związane z palmą, jej wielorakie zastosowanie – to wszystko przeszło do historii. Jej dawne znaczenie jest niestety uświadamiane w bardzo niskim stopniu.

niedziela palmowa

fot. Parafia Matki Bożej Pocieszenia w Wierzchosławicach

Niedziela palmowa. (Foto: Parafia Matki Bożej Pocieszenia w Wierzchosławicach)

– Popularne dziś w całej niemal Polsce konkursy na najpiękniejszą wielkanocną palmę dają możliwość sięgnięcia do tradycji, korzeni. I choć dziś nacisk położony jest przede wszystkim na dekoracyjność dzieła, warto tę tradycję podtrzymywać – zaznacza etnolog.

Najbardziej znany taki konkurs w diecezji tarnowskiej odbywa się w Lipnicy Murowanej – opowiada ks. Czuj i wspomina: Zwycięska palma w 2015 r. wyniosła 29 m i 40 cm. Największą palmę  wykonano za to w 2011 r., osiągnęła wysokość  36 m.

niedziela palmowa

Procesja z figurką. (Foto: Sądecki Park Etnograficzny)

Historia konkursu w Lipnicy Murowanej sięga roku 1958 r. i ma na celu podtrzymanie zwyczajów – wykonywania oraz poświęcania palm. Lipnickie palmy należą do najwyższych w Polsce oraz na świecie. Jeśli ktoś chce zanurzyć się w tradycji, powinien udać się do Lipnicy Murowanej. Komu jednak do Lipnicy nie po drodze, Niedzielę Palmową może spędzić w Nowym Sączu. Tamtejszy Sądecki Park Etnograficzny co roku zaprasza na mszę świętą z procesją z figurą Chrystusa na osiołku. To reaktywacja dawnego zwyczaju inscenizacji triumfalnego wjazdu Jezusa do Jerozolimy. Nie braknie też konkursu pięknych palm i wielkanocnego kiermaszu. W niezwykłej scenerii drewnianego kościółka z XVIII w. Niedzielę Palmową można przeżyć natomiast w Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu. Najpiękniejsze palmy kurpiowskie można z kolei podziwiać w Niedzielę Palmową w miejscowości Łyse. W każdym z tych miejsc można niemal dotknąć staropolskich obyczajów i obrzędów, sięgnąć do bogatego skarbca naszej kultury, do czego zachęcamy!

RGT JakuzziKup teraz 5% rabatu na nasiona rzepaku od 3 j.s. RGT Jakuzzi

Pasieka – słodki interes prawie dla każdego (cz.2)

Wiemy już, że można zarobić na pasiece, zróbmy więc następny krok

17 czerwca 2019

Jak dorośli rolnicy świętują Dzień Dziecka?

Większość z nas lubi pielęgnować w sobie wewnętrzne dziecko. Sprawdź, jak dorośli rolnicy świętują 1 czerwca!

1 czerwca 2019

Jarmark wielkanocny – powracająca tradycja

W wielu miejscowościach Dolnego Śląska stanęły kolorowe stragany oferując mieszkańcom wiele atrakcyjnych niespodzianek. Zobacz galerię!

20 kwietnia 2019