Orka czy uprawa bezorkowa pod zboża ozime? Sama wilgoć to nie wszystko

Uprawa bezorkowa pod zboża ozime może pomóc ograniczyć straty wody podczas przygotowania stanowiska. Jednak przed tegorocznymi siewami nie warto patrzeć wyłącznie na wilgotność wierzchniej warstwy. Liczą się również struktura gleby, materia organiczna, zagęszczenie profilu i możliwość wsiąkania wody. Po sezonie z dużym deficytem wodnym te cechy mogą mieć duże znaczenie dla równych wschodów ozimin.

W wielu regionach Polski tegoroczny deficyt wody mocno zaznaczył się na polach. Przed siewem zbóż ozimych warto więc sprawdzić nie tylko, ile wilgoci pozostało w glebie, lecz także czy gleba potrafi przyjąć opad i zatrzymać wodę w profilu.

Sezon 2026 pokazał, jak cenna jest woda w glebie

Dane IUNG-PIB dobrze pokazują skalę tegorocznego problemu. W dziewiątym okresie raportowania, od 11 czerwca do 10 sierpnia, średnia wartość klimatycznego bilansu wodnego (KBW) w Polsce wyniosła –122,8 mm. W porównaniu z poprzednim okresem deficyt zwiększył się o 23,4 mm. Najniższe wartości KBW IUNG odnotował w województwach lubelskim (–226 mm), podkarpackim (–211 mm), dolnośląskim (–199 mm) i opolskim (–194 mm).

Uprawa pod zboża ozime powinna uwzględniać warunki wodne na konkretnym stanowisku. Mapa IUNG-PIB pokazuje klimatyczny bilans wodny (KBW) w Polsce w okresie od 11 czerwca do 10 sierpnia 2026 r.

fot. zrzut ekranu/IUNG

Skutki niedoboru wody objęły dużą część kraju. W końcowej analizie dla zbóż ozimych IUNG stwierdził w 2026 r. warunki suszy rolniczej w 1425 gminach, czyli w 57% gmin w Polsce. W woj. kujawsko-pomorskim dotyczyło to wszystkich gmin, w mazowieckim 99%, a w lubelskim 97%. Trzeba jednak rozróżnić udział gmin od powierzchni pól. Według IUNG całkowity obszar gleb potencjalnie zagrożonych stratami w zbożach ozimych wyniósł 16%.

Te dane opisują sezon, który właśnie się kończy. Nie mówią natomiast, jaka jest dzisiaj wilgotność na konkretnym polu przygotowywanym pod pszenicę, jęczmień, żyto czy pszenżyto. Dlatego decyzję o sposobie uprawy trzeba podejmować na podstawie warunków na danym stanowisku.

Uprawa bezorkowa pod zboża ozime nie rozwiąże każdego problemu z wodą

Uprawa bezorkowa pod zboża ozime ogranicza intensywność mechanicznego naruszania gleby. W systemach uproszczonych pozostaje też zwykle więcej resztek na powierzchni. Dzięki temu można ograniczać erozję oraz sprzyjać ochronie wody. Nie oznacza to jednak, że rezygnacja z pługa automatycznie poprawi gospodarkę wodną każdego stanowiska.

Przegląd 174 prac dotyczących systemu no-till w północno-zachodniej Europie wskazuje na jego duży potencjał w ograniczaniu erozji. Jednocześnie autorzy zaznaczają, że wpływ no-till na funkcje gleby związane z retencją wody nie jest jednoznaczny. Duże znaczenie mają również międzyplony, resztki roślinne, zmianowanie i właściwości samej gleby.

Podobny obraz daje nowszy przegląd badań dotyczących właściwości fizycznych i hydraulicznych gleb w klimacie umiarkowanym. Reakcja gleby na orkę, uprawę ograniczoną czy brak uprawy zależy między innymi od tego, co dzieje się w warstwie powierzchniowej i podglebiu.

Dlatego samo pytanie „orać czy nie orać?” jest za wąskie. Najpierw trzeba sprawdzić, jaki problem chcemy rozwiązać na konkretnym polu.

Nie wystarczy zatrzymać wodę. Gleba musi ją jeszcze przyjąć

Na ten problem zwraca uwagę dr hab. inż. Bartłomiej Glina, prof. Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Podczas wykładu 9 czerwca w Sekursku pokazał przykład przesuszonej, zaskorupionej gleby o bardzo małej zawartości węgla organicznego. Zwracał uwagę, że przy takim stanie gleby pytanie nie powinno dotyczyć jedynie braku opadów, ale również tego, co zrobiono, aby gleba mogła wodę przyjąć i zatrzymać.

To ważne rozróżnienie. Nawet intensywny deszcz nie pomoże w pełni, jeżeli woda szybko odpłynie po powierzchni albo pozostanie jedynie w płytkiej warstwie. Dlatego przed siewem warto zwrócić uwagę na zaskorupienie, strukturę agregatową oraz stan głębszych warstw profilu.

Materia organiczna ma przy tym znacznie szersze znaczenie niż samo „trzymanie wody”. Współtworzy strukturę gleby i wpływa na właściwości jej porów. Właśnie porowatość oraz układ porów mają znaczenie dla infiltracji, magazynowania, transportu i odpływu wody. Eksperci od systemów uprawy wskazują, że zmiany porowatości i materii organicznej trzeba rozpatrywać w czasie oraz w zależności od rodzaju gleby.

Uprawa pod zboża ozime powinna uwzględniać nie tylko wilgotność, ale również stan całego profilu glebowego. Warto wykonać odkrywkę glebową, aby ocenić strukturę gleby i sprawdzić, czy w głębszych warstwach występuje zagęszczenie.

fot. Katarzyna Kupczak

Podeszwa płużna może ograniczyć dostęp do głębszego magazynu

Prof. Glina wskazuje jeszcze jeden problem — zagęszczoną warstwę pod uprawianą częścią profilu. Jeżeli ogranicza ona przepływ wody, gleba nie wykorzystuje w pełni możliwości jej magazynowania w głębszych warstwach.

To szczególnie istotne po intensywnych opadach. Woda może pozostać w górnej części profilu, zamiast przemieszczać się niżej. Z kolei z warstwy powierzchniowej łatwiej ją stracić wskutek parowania.

Nie oznacza to jednak, że każdy rolnik powinien teraz głęboko spulchniać pole. Najpierw trzeba potwierdzić występowanie zagęszczenia i określić jego głębokość. Nie warto wykonywać głębokiej uprawy profilaktycznie, zwłaszcza gdy gleba jest przesuszona albo zabieg nie odpowiada rzeczywistemu problemowi stanowiska.

Co więcej, zagęszczenie nie jest argumentem przeciwko jednej konkretnej technologii. Również systemy bezorkowe mogą mieć problemy z zagęszczeniem. Przeglądy badań wskazują, że efekt technologii zależy m.in. od typu gleby, wilgotności podczas wykonywania zabiegu, głębokości oraz całego sposobu prowadzenia pola.

Uprawa bezorkowa pod zboża ozime — piasek i glina wymagają innego podejścia

Wybór technologii komplikuje jeszcze rodzaj gleby.

Prof. Glina zwraca uwagę na przykład lekkiej, piaszczystej gleby, w której szybkie przemieszczanie wody w głąb profilu nie musi być pożądanym celem. Na takim stanowisku szczególnego znaczenia nabiera budowanie zasobniejszej w materię organiczną warstwy powierzchniowej.

Inaczej może zachowywać się gleba, która w głębszych poziomach zawiera więcej części ilastych. Taki profil może mieć większe możliwości magazynowania wody, o ile nie odetniemy do niego drogi przez zagęszczenie.

Badania również pokazują, że tekstura gleby zmienia efekty stosowanej technologii. Globalna metaanaliza dotycząca pszenicy i kukurydzy w warunkach bez nawadniania wykazała różnice w magazynowaniu wody zależne m.in. od uziarnienia, opadów i temperatury. Nie można więc przenosić wyniku z jednego stanowiska wprost na inne.

To właśnie dlatego nie istnieje jedna odpowiedź dla wszystkich pól.

Materii organicznej nie odbuduje jeden zabieg przed siewem

Podczas wykładu prof. Gliny poruszył jeszcze jeden ważny wątek. Pokazał bowiem przykłady słabych gleb, których właściwości produkcyjne rolnicy poprawiali przez wiele lat. W poszczególnych gospodarstwach stosowali różne rozwiązania, między innymi nawozy organiczne oraz międzyplony. Podkreślam, że chodziło głownie o czas. Bowiem struktury gleby i zasobów materii organicznej nie odbuduje pojedynczy przejazd agregatem w sierpniu. Tak samo przejście z orki na system bezorkowy nie zmieni natychmiast całego profilu.

Badania potwierdzają, że część zmian właściwości fizycznych gleby zależy od czasu stosowania danego systemu. Efekty mogą też różnić się między warstwą powierzchniową a głębszą częścią profilu.

Dlatego przygotowanie stanowiska pod tegoroczne oziminy jest decyzją krótkoterminową. Budowanie gleby, która lepiej radzi sobie z okresami niedoboru i nadmiaru wody, pozostaje natomiast zadaniem na kolejne kilka lat.

Orka czy bezorka? Najpierw sprawdź swoje pole

Przed uruchomieniem ciągnika warto więc odpowiedzieć na kilka pytań. Jaka jest wilgotność gleby na głębokości planowanej pracy? Czy gleba ma dobrą strukturę, czy rozpada się na pył i łatwo się zaskorupia? Czy w profilu występuje zagęszczona warstwa? Jaki jest rodzaj gleby? Co pozostało po przedplonie i jak rozmieszczone są resztki?

Znaczenie ma również dostępny sprzęt i wymagania rośliny następczej. Innego przygotowania może wymagać pole z dużą ilością nierównomiernie rozłożonej słomy, a innego stanowisko z dobrze zagospodarowanymi resztkami. Trzeba też brać pod uwagę historię pola, zmianowanie i termin planowanego siewu.

Jeżeli głównym problemem jest przesuszenie wierzchniej warstwy, kolejne intensywne przejazdy mogą pogarszać warunki do siewu. Jeżeli jednak występuje rzeczywiste zagęszczenie albo inne ograniczenie profilu, samo ograniczenie uprawy go nie usunie.

Dlatego nie należy wybierać technologii wyłącznie dlatego, że w danym roku jest sucho.

Uprawa bezorkowa pod zboża ozime – najpierw poznaj ograniczenia gleby

Uprawa bezorkowa pod zboża ozime może być jednym ze sposobów ograniczenia intensywności przygotowania stanowiska i ochrony jego właściwości. Nie zastąpi jednak dobrej struktury gleby, odpowiedniej ilości materii organicznej ani drożnego profilu. Z kolei orka nie musi być błędem tylko dlatego, że sezon przyniósł niedobory wody.

Dane IUNG-PIB pokazują, że w 2026 r. deficyt wodny był poważnym problemem w wielu regionach kraju. Jednak przed siewem nowych ozimin ważniejsza od krajowej mapy jest sytuacja na konkretnym polu.

Dlatego decyzję warto zacząć nie od pytania „pług czy bezorka?”, lecz od sprawdzenia gleby. Czy przyjmie kolejny opad? Ponadto, czy potrafi przemieścić wodę w profilu? Czy występuje zagęszczenie? Jak wygląda jej struktura i warstwa powierzchniowa? Dopiero odpowiedzi na te pytania pozwalają dobrać sposób przygotowania stanowiska do siewu, zamiast wykonywać kolejny zabieg z przyzwyczajenia.

Poza tym wciąż pozostaje pytanie: do czego zmierzamy i czego oczekujemy po swojej glebie? Znając dokładnie jej właściwości, strukturę i możliwość lub brak zatrzymywania wody, planujmy na lata postępowanie, a nie na dany sezon.

Adam Jurczyk, jeden z właścicieli Jurczyk Farm, powtarzał, że w jego gospodarstwie konsekwentnie od ponad dekady rozwija się system upraw bezorkowych. Jednak wspomaga się go m.in. międzyplonami i preparatami mikororganicznymi przyspieszajacymi rozkład materii oraz stymulującymi uwalnianie składników i udostępnianie ich dla roślin.

Obserwuj nas w Google News. Bądź na bieżąco!

Newsletter

Bądź na bieżąco z informacjami z rynku rolnego

Zapisz się

Autor artykułu:

Katarzyna Kupczak

Katarzyna Kupczak – redaktor naczelna portalu Agrofakt.pl. Absolwentka Wydziału Ogrodniczego Akademii Rolniczej w Krakowie. Od 30 lat zawodowo związana z dziennikarstwem rolniczym i branżą wydawniczą. Pracowała w wydawnictwach Plantpress Sp. z o.o. oraz Agrosan Sp. z o.o., współtworząc redakcje wiodących czasopism rolniczych. Prowadziła liczne projekty edukacyjne i redakcyjne, współpracując z doradcami rolnymi, uczelniami i instytucjami branżowymi.Jej rekomendacje uprawowe są cenionym źródłem wiedzy dla doradców, kadry akademickiej i rolników. W swojej pracy kieruje się zasadą rzetelności, praktycznego podejścia i sprawdzonej wiedzy. Specjalizuje się w upowszechnianiu wiedzy o ochronie roślin, agrotechnice i zrównoważonym rolnictwie.