Patogeny zbóż – zagrożenie podczas jesiennej wegetacji

Okres wegetacji jesiennej w dużej mierze decyduje o możliwościach plonotwórczych ozimin. Na tempo jesiennego rozwoju roślin wpływa m. in. głębokość siewu, struktura gleby ale także suma temperatur efektywnych okresu od siewu do zahamowania wegetacji. Jakie patogeny zbóż zagrażają uprawom podczas jesiennej wegetacji?

Dla pszenicy ozimej od momentu siewu do osiągnięcia fazy 1 liścia potrzebna jest suma 120°C. A do osiągnięcia fazy 4 liści, czyli początku fazy generatywnej potrzebna jest suma średniodobowych temperatur aż 210°C. W fazie 4 liści pszenica tworzy węzły krzewienia, w których ma początek rozwój źdźbła głównego i bocznych oraz zapoczątkowany jest rozwój kłosa. Od tej fazy zależy przyszła obsada źdźbeł kłosonośnych. Optymalnie pszenica powinna być eksponowana w warunkach dnia krótkiego około 45-60 dni.

Z analizy rozkładu opadów i temperatury Polski według modeli globalnych i regionalnych wynika, że jesienią należy spodziewać się wzrostu średniej temperatury powietrza oraz nieznacznego wzrostu opadów w stosunku do okresu wegetacji wiosennej. Takie warunki zsuwają na drugi plan dobór odmian o cechach zimotrwałości. Pozwalają rolnikom nieznacznie rozciągać w czasie termin siewu zbóż. Jednak w takich warunkach niekorzystna może okazać się aktywność mikroorganizmów, w tym chorobotwórczych zdeponowanych w glebie oraz utrzymujących zdolność infekcyjną, których źródłem są porażone rośliny zbóż z przedplonów lub wczesnych terminów siewu oraz chwasty będące wspólnymi żywicielami roślin uprawnych i niepożądanych.

Patogeny zbóż

Organizmy grzybopodobne

patogeny zbóż

Presja septorioz w toku jesiennej wegetacji

fot. Marta Damszel

Kompleks mikroorganizmów zagrażających oziminom jesienią jest złożony z wielu taksonów grzybów i organizmów grzybopodobnych. Dlatego też w warunkach typowych dla klimatu umiarkowanego zdolności infekcyjne patogenów są wysokie.

Grzyby na pszenicy ozimej

Mikroorganizmy w postaci zdeponowanych w glebie zarodników np. grzybów rodzaju Fusarium , strzępek np. Oculimacula, form przetrwalnikowych np. Rhizoctonia, na i w ziarnie np. Fusarium, Blumeria, Tiletia, Puccinia, resztkach pożniwnych np. Pyrenophora, czy na innych roślinach żywicielskich mogą bytować w niekorzystnych warunkach zagrażając udatności upraw. Dlatego też ochronę należy planować od siewu ograniczając potencjał patogenów towarzyszących roślinom uprawnych od najmłodszych faz rozwojowych.

W pierwszym kroku działaniem plonochronnym jest stosowanie zapraw nasiennych. Dzięki temu możemy ograniczyć kompleks patogenów powodujących zgorzel siewek, nasilenie pleśni śniegowej czy pałecznicy zbóż i traw oraz innych mikroorganizmów przenoszonych głównie lub wyłącznie z materiałem nasiennym (rodzaju: Tiletia, Ustilago). Jednak zagrożenie kondycji ozimin już jesienią niosą także grzyby powodujące mączniaka prawdziwego zbóż i traw, septoriozy: paskowaną i plew oraz rdzawikowce np. Puccinia recondita sprawca rdzy brunatnej.

Mączniak prawdziwy zbóż w pszenicy

patogeny zbóż

Patogeny zbóż – mączniak prawdziwy zbóż

fot. Marta Damszel

Blumeria graminis grzyb powodujący mączniaka prawdziwego zbóż i traw początkowo powoduje chlorozy liści. Kolejno po kilku dniach ujawnia się w postaci białych (pszenica, pszenżyto) lub kremowych (jęczmień) strzępek grzybni. Nasilające się objawy ograniczają powierzchnię asymilacyjną liści i wzmagają parowanie, dlatego też obserwujemy delikatne więdnięcie roślin. Sprawca mączniaka to bezwzględny pasożyt. Jest uzależniony od żywego gospodarza. Zatem wolno, bez efektu gwałtownego obumierania roślin, czerpie składniki pokarmowe pobierając je ssawką zakotwiczoną w komórkach roślin.

Strzępki grzybni rosną międzykomórkowo wyrastając na powierzchnię blaszek liściowych. Na niej ostatnie ogniwa tworzą dojrzałe zarodniki konidialne, dokonujące wtórnych infekcji. Te zarodniki zawierają dużo wody, która zapewnia skuteczne opanowanie kolejnych roślin nawet w warunkach deficytu wody. Z czasem grzybnia szarzeje. Jest bardziej zbita, a w jej obrębie można dostrzec ciemne kuliste twory, będące owocnikami grzyba, w których dojrzewają zarodniki workowe. Rośliny osłabione pasożytem jesienią mogą gorzej zimować.

Rdza brunatna w pszenicy ozimej

patogeny zbóż

Objawy rdzy brunatnej w okresie jesiennej wegetacji pszenicy

fot. Marta Damszel

To nie wszystkie patogeny zbóż. Kolejnym notowanym już w okresie jesiennej wegetacji jest Puccinia recondita sprawca rdzy brunatnej. Typowe objawy choroby w postaci brunatno-rdzawych skupień zarodników uwalniają z żywotnością około 20 dni po 3000 zarodników dziennie. Około 30% z nich ma zdolność infekcyjną. Sprawca rdzy brunatnej podobnie jak mączniaka prawdziwego nie potrzebuje do skutecznej infekcji wody. W minionym okresie wegetacji zbóż, kiedy zimą notowano mrozy grzyb nie był w stanie przetrwać, z zachowaniem silnego potencjału patogenicznego. Ujawniał się w uprawach dopiero w okresie strzelania w źdźbło lub w kolejnych fazach rozwojowych.

Należy jednak pamiętać, że porażenie pszenicy przez P. recondita jesienią jest krytyczne. Powoduje bowiem ograniczenie rozwoju systemu korzeniowego oraz ogranicza krzewienie i pogarsza zimowanie roślin. Rdza brunatna w pszenicy ozimej stanowi poważne zagrożenie dla kondycji uprawy. Pszenica porażona w okresie jesiennym rdzą brunatną sprawi poważne problemy agrotechniczne na wiosnę.

W każdym sezonie wegetacyjnym już w okresie początkowego rozwoju oprócz mączniaka prawdziwego diagnozujemy septoriozę paskowaną liści. Charakterystyczne objawy choroby to wydłużone nekrozy, z drobnymi, ciemnymi punktami – pyknidami, w których obficie powstają zarodniki. Te wraz z wodą, która jest konieczna do rozprzestrzeniania Zymoseptoria tritici, dokonują infekcji kolejnych roślin w łanie. Silnie porażone rośliny są nieefektywne fotosyntetycznie i przedwcześnie zamierają.

Patogeny zbóż. Jesienna wegetacja zbóż

Ciepła jesień sprzyja także wczesnym infekcjom grzybami powodującymi choroby podsuszkowe. Ze względu na plastyczność i szeroki zakres tolerancji ekologicznej sprawców tych chorób często w okresie jesiennego rozwoju roślin stwierdzamy porażenie ozimin przez grzyby rodzaju Fusarium powodujące fuzaryjną zgorzel podstawy źdźbła.

Ponadto, inny grzyb sprawca ostrej plamistości oczkowej Ceratobasidium cereale oprócz tolerancji na suszę wytwarza mikroskleroty, które ułatwiają przetrwanie stresu wodnego i termicznego jesienią. Natomiast grzyby rodzaju Oculimacula powodujące łamliwość źdźbła zbóż i traw zasiedlają wiązki przewodzące, wolno przerastając tkanki i ograniczając przenoszenie składników pokarmowych lub przerastają  przestrzeń międzykomórkową w tkankach źdźbeł.

Jesienne wegetacja zbóż jest zatem okresem intensywnego wzrostu i rozwoju nie tylko roślin uprawnych, ale także mikroorganizmów, które mogą w tym okresie wpływać na kształtowanie ilości i jakości plonu. Należy mieć świadomość, że bank mikroorganizmów chorobotwórczych towarzyszy roślinom uprawnym nieustannie i równolegle z jesiennym rozwojem roślin uruchamia swój patogeniczny charakter.

Na koniec warto podkreślić, że sprawy jesiennych chorób zbóż mogą przyczynić się nawet do 50 proc. strat w plonie. Z tego powodu szczególnie istotne jest lustrowanie plantacji w okresie jesiennym i odpowiednie reagowanie.

Czy artykuł był przydatny?

Kliknij na gwiazdkę, by zagłosować

Ocena 5 / 5. Liczba głosów 2

Na razie brak głosów. Możesz być pierwszy!

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *