Dzikie pszczoły — jak mogą wspomóc pasiekę?
Znakomitym uzupełnieniem w zapylaniu roślin, w tym uprawnych są trzmiele i dziko żyjące gatunki pszczół. Jak dzikie pszczoły mogą wspomóc pasiekę mobilną ulokowaną w sadzie lub na plantacji?
Różnorodność pszczół jest bardzo duża, bowiem na świecie opisano ok. 25 tysięcy gatunków, natomiast w Polsce znanych jest 470.
Zdecydowana większość roślin uprawnych, w tym sadowniczych jest obcopylna i wymaga zapylenia przez owady. Dotyczy to również roślin, które są samopłodne, czyli mogą zapylać się samoczynnie. Efektywne wspomaganie tego procesu w zasadzie możliwe jest jednak tylko za sprawą pszczół. Największe znaczenie w zapylaniu większości upraw ma pszczoła miodna. Jednocześnie ten udomowiony gatunek ma ogromne znaczenie użytkowe i jest hodowany w pasiekach. Ale niebagatelne znaczenie odgrywają w zapylaniu także dzikie pszczoły.
Spis treści
Systematyka pszczół
Pszczoły (Apoidea) stanowią nadrodzinę owadów w obrębie błonkówek (Hymenoptera). Gatunki występujące w Polsce sklasyfikowane są w siedmiu rodzinach: lepiarkowate, pszczolinkowate, smuklikowate, spójnicowate, miesierkowate, porobnicowate i pszczołowate. W zależności od cech morfologicznych, decydujących o ich przynależności systematycznej, mają one różne znaczenie w zapylaniu roślin w sadach.
W klasyfikacji pszczół nie wyodrębnia się oddzielnej jednostki takiej jak dzikie pszczoły. Nazwa ta obejmuje pszczoły należące do różnych rodzin. W umownej definicji podaje się, że są to osobniki żyjące samotnie bądź tworzące niewielkie zgrupowania, które nie są hodowane w pasiekach. Pod względem biologicznym odrębnie traktuje się też trzmiele, które żyją w małych gniazdach, ale jednocześnie są owadami społecznymi.
Najważniejsze rodziny pszczół
Lepiarkowate (Colletidae)
To najprymitywniejsze pszczoły, które słabo przystosowane są do zapylania, a pyłek przenoszą w wolu. Większość gatunków z tej rodziny (np. samotki) ma stosunkowo niewiele włosków na powierzchni ciała oraz dysponuje krótkim języczkiem. Cecha ta nie pozwala im sięgać do nektarników ukrytych głęboko na dnie kwiatowym, zabezpieczonych np. rurkowatym okwiatem. Gniazdują w norkach ziemnych, najczęściej na piaszczystym podłożu lub w pustych łodygach roślin. Znanym gatunkiem z tej rodziny jest lepiarka wiosenna (Colletes cunicularius).
Pszczolinkowate (Andrenidae)
Dzikie pszczoły reprezentuje m.in. pszczolinka ruda
Mają bardzo krótki języczek w aparacie gębowym i zbierają tylko pyłek. Czynią to zwłaszcza za pomocą większych włosków na odnóżach. Ich ciało jest zwykle obficie owłosione. Żyją samotnie w gniazdach w ziemi, rzadko w małych koloniach. Pojedyncze gatunki gniazdują w zakamarkach murów lub skał. Jest to bardzo liczna rodzina, licząca 2500 gatunków na świecie. W ogrodach często można spotkać pszczolinkę rudą (Andrena fulva).
Smuklikowate (Halictidae)
Bardzo zróżnicowana pod względem budowy i znaczenia rodzina pszczół. Pszczoły te żyją w licznych koloniach utworzonych w gniazdach ziemnych. Włoski zbierające pyłek najobficiej występują u nich na odnóżach. Niektóre prowadzą pasożytniczy tryb życia. Pospolitym przedstawicielem smuklikowatych jest smuklik rdzawonogi (Halictus rubicundus).
Spójnicowate (Melittidae)
Duże dzikie pszczoły reprezentuje obrostka letnia (z prawej)
Są to duże dzikie pszczoły, które pyłek zbierają głównie dzięki włoskom obecnym na tylnych odnóżach. Gniazdują w ziemi, czasem w licznych koloniach. Z tej rodziny często można spotkać obrostkę letnią (Dasypoda hirtipes), zwłaszcza na terenie piaszczystym, bądź spójnicę lucernową (Melitta leporina), gniazdującą na podłożu trawiastym.
Miesierkowate (Megachlidae)
Obfite owłosienie na brzuchu murarki ogrodowej zaliczanej do brzuchozbieraczek
Gniazdują wśród suchych resztek roślin, w stertach drewna, łodygach roślin, czasem w norkach na piaszczystej glebie. Z łatwością wycinają fragmenty liści, które przenoszą do swojego gniazda. Duże owłosienie mają zwłaszcza na spodzie ciała, dlatego zaliczane są do brzuchozbieraczek. Jedną z najbardziej znanych jest murarka ogrodowa (Osmia rufa), pospolicie występująca w sadach i ogrodach. Gatunek ten jest znakomitym, łagodnym zapylaczem. W ostatnich latach hodowla pszczoły murarki stała się niezwykle modna. Tworzenie domków — hoteli dla murarki i innych zapylaczy przyczynia się do wzrostu ich liczebności i znaczenia w zapylaniu roślin.
Porobnicowate (Anthophoridae)
Są to dość duże dzikie pszczoły, przy czym niektóre gatunki przypominają pszczołę miodną. Gniazdują w glebie, starym drewnie, wśród zakamarków murów, w pustych łodygach roślin. Czasem tworzą nieliczne kolonie. Pyłek zbierają głównie za pomocą długich włosków goleni tylnych nóg. Cenionym zapylaczem jabłoni, gruszy, wiśni, czereśni i innych roślin owocujących jest porobnica włochatka (Anthophora plumipes). Bywa hodowana i wykorzystywana do zwiększenia zapylania roślin uprawnych.
Pszczołowate (Apidae)
Do tej rodziny należą społeczne trzmiele i pszczoła miodna, a oprócz nich także wiele gatunków samotnic. Pyłek najczęściej przenoszą w specjalnych koszyczkach na trzeciej parze odnóży. Duży stopień owłosienia ciała powoduje, że większość z nich to skuteczni zapylacze kwiatów w ogrodach. Niektóre mają długi, nawet do 14 mm języczek, dzięki czemu zapylają niedostępne dla innych pszczół kwiaty. Część prowadzi pasożytniczy tryb życia (kleptopasożytyzm trzmielców).
Dzikie pszczoły — biologia i wymagania
Dzikie pszczoły to wciąż niedoceniane wsparcie pasiek
Większość pszczół żyje samotnie albo tworzy mało liczne kolonie, a tylko niektóre żyją w dużych społeczeństwach. Część pszczół prowadzi też pasożytniczy tryb życia. Najwyżej uorganizowanym gatunkiem jest pszczoła miodna, hodowana w ulach, w których może jednorazowo przebywać kilkadziesiąt tysięcy osobników. Tworzy ona doskonale zorganizowane społeczeństwo z wyraźnym podziałem na role życiowe, jakie mają do spełnienia poszczególne kasty.
Znacznie mniej liczne są gniazda trzmieli, ale również one należą do pszczół właściwie społecznych. Oznacza to, że w gnieździe dominuje matka, która kieruje robotnicami odpowiedzialnymi za wychowanie potomstwa.
W Polsce dzikie pszczoły tworzą najczęściej jedno, znacznie rzadziej dwa pokolenia rocznie. Zimują zapłodnione matki, które żyją samotnie albo wiosną zakładają rodziny. Ich liczebność wynosi zwykle od kilkunastu do kilkuset osobników. Do gniazdowania wybierają opuszczone norki ziemne lub same je wykopują. Ale mogą też tworzyć gniazdo wśród kamieni, traw i resztek roślinności, w zakamarkach murów i ogrodzeń, w gniazdach innych zwierząt.
W gnieździe samice budują komórki larwalne i składają jaja. Najpierw same muszą dostarczać pożywienie larwom w postaci pyłku. Po przepoczwarczeniu dorosłe kolejnego pokolenia oblatują kwiaty do końca kwitnienia roślin żywicielskich, a następnie giną, za wyjątkiem zapłodnionej samicy. Poszczególne gatunki pszczół pojawiają się w różnym czasie w zależności od okresu kwitnienia roślin przez nich odwiedzanych. Tylko niektóre gatunki, jak murarka ogrodowa mogą korzystać z pyłku wielu gatunków roślin (polilektyczne). Większość jest związana z kilkoma gatunkami roślin (pszczoły oligolektyczne) lub tylko z jednym (monolektyczne).
Dzikie pszczoły i ich znaczenie w zapylaniu
Pszczoły określane mianem dziko żyjących nie prowadzą społecznego trybu życia, są najczęściej mniej liczne niż pszczoła miodna, nie wytwarzają również miodu, a mimo to są bardzo pożyteczne. Ze względu na dużą różnorodność w budowie i trybie życia stanowią doskonałe uzupełnienie w zapylaniu roślin uprawnych. Często, jak niektóre pszczolinki pojawiają się bardzo wcześnie wiosną, wtedy, gdy pszczoła miodna nie wylatuje jeszcze z ula. Mniejsza wrażliwość na niską temperaturę powoduje, że w pewnych warunkach skuteczniej zapylają kwiaty wcześnie kwitnących drzew owocowych.
Dzikie pszczoły mogą być w znaczący sposób wspomagane przez człowieka; tutaj gniazdo murarki ogrodowej w sadzie
Konieczna jest dbałość o wszystkie owady zapylające, gdyż zapylenie kwiatów to przecież najtańszy czynnik plonotwórczy. Poza tym spadek liczebności pszczół dotyczy praktycznie wszystkich gatunków, nie tylko pszczoły miodnej. W tym celu dobrze jest zadbać o odpowiednie siedliska do zakładania gniazd. Najlepsze miejsca to stanowiska suche i nieużytkowane, porośnięte dziką roślinnością. Takie miedze nie powinny być narażone na zabiegi chemiczne wykonywane na plantacjach.
Ponadto można czynnie powiększać stopień urozmaicenia krajobrazu poprzez wysiew roślin długo kwitnących, zapewniając w ten sposób taśmę pokarmową dla owadów pożytecznych. Korzyści przynosi także wstawianie domków dla zapylaczy. Furorę w takiej hodowli robi zwłaszcza murarka ogrodowa, która ma duże znacznie w zapylaniu właściwie wszystkich drzew i krzewów owocowych rosnących w naszych warunkach klimatycznych. Jej wydajność w zapylaniu nieraz jest większa niż pszczoły miodnej.
Chrońmy zapylacze!
Domki i schronienia dla pszczół — miodnej i dzikich to jedno, ale szczególnie ważne jest przestrzeganie terminów zabiegów w sadach i na plantacjach krzewów owocowych. Wiedząc, ile dzikich gatunków owadów zapylających pracuje w uprawach roślin, pamiętajmy o nich. Nie wystarczy bowiem zakryć szczelnie ula — pszczoły miodnej i wstawionego z trzmielami i przystąpić do opryskiwania roślin podczas ich kwitnienia. Kwiaty w tym czasie mogą być oblatywane właśnie przez dzikie zapylacze.
Dlatego wszystkie zabiegi w formie opryskiwania przeprowadzajmy w sadzie wieczorem po oblocie kwiatów przez zapylacze. A jeśli to możliwe, wstrzymajmy się z ochroną roślin do momentu po zakończeniu kwitnienia!
Obserwuj nas w Google News. Bądź na bieżąco!
