Nawozy organiczne w rolnictwie – dlaczego są coraz ważniejsze?

Nawozy organiczne zyskują na znaczeniu w rolnictwie dzięki rosnącej presji na zrównoważone praktyki, ochronę gleby i regulacje unijne promujące recykling oraz redukcję chemii. Ich popularność wzrasta w obliczu zmian klimatycznych, susz i degradacji gleb, co czyni je kluczowym elementem nowoczesnego rolnictwa w Polsce i generalnie w UE.

W ostatnich latach widać renesans nawożenia, mianowicie nawozy organiczne w rolnictwie stają się coraz powszechniej stosowane. Producenci rolni zauważają, że długotrwałe nawożenie mineralne, które pozwoliło na zwiększenie produktywności upraw, ma swoje ciemne strony. Dlatego obecnie coraz częściej sięga się po nowe technologie uprawy, w których nawożenie mineralne uzupełnia się lub zastępuje stosowaniem nawozów organicznych.

Czym są nawozy organiczne?

Nawozy organiczne to niezwykle zróżnicowana grupa produktów wykorzystywanych w rolnictwie. Używa się ich zarówno w celu dostarczania składników odżywczych, jak i poprawy jakości gleby. Ich właściwości i zalety zależą zarówno od zastosowanych surowców, od sposobu przetwarzania, jak i od tego, w jaki sposób się je stosuje lub łączy w konkretnych warunkach.

Głównym wspólnym mianownikiem tej grupy produktów jest to, że stanowią one zrównoważoną alternatywę, którą można zastosować w różnych działach produkcji roślin. Dzięki nim można uniknąć negatywnego wpływu konwencjonalnych nawozów mineralnych na długoterminową żyzność gleby. Ponadto pozwalają zmniejszyć podatność gleb i roślin na stresy klimatyczne czy zmienność warunków pogodowych. Jednocześnie ich stosowanie ogranicza negatywny wpływ rolnictwa na środowisko.

Nawozy organiczne — jakie produkty obejmuje ten termin?

Termin „nawozy organiczne” odnosi się do bardzo szerokiej gamy produktów, podobnie jak terminy „nawozy chemiczne”, „nieorganiczne” lub „syntetyczne”. Dlatego niezwykle trudno jest formułować uogólnienia dotyczące poszczególnych korzyści lub cech tych rodzajów nawozów. Zadanie to staje się tym trudniejsze, że jego wyniki będą zależały od wielu czynników. Należą do nich dopasowanie nawozu do właściwości gleby, upraw, warunków klimatycznych i topograficznych, cech krajobrazu, a także praktyk nawadniania i uprawy roli, czasu i sposobu stosowania nawozu, jak również szczegółów dotyczących źródła i sposobu produkcji nawozu.

Do nawozów organicznych zalicza się różnego rodzaju produkty, m.in.:

• na bazie kompostu (wyciągi, ekstrakty, „herbatki” kompostowe),
• oczyszczone kwasy humusowe,
• produkty utrzymywane z przetworzonego węgla brunatnego, torfu, obornika lub osadów organicznych,
• nawozy aminokwasowe i białkowe.
• wermikomposty,
• nawozy uzyskiwane z zielonej masy roślinnej (z roślin strączkowych i innych),
• bionawozy zawierające żywe mikroorganizmy lub ich resztki (z alg, grzybów, bakterii itp.).

Bardzo często są to produkty, które zawierają połączone ze sobą surowce różnego pochodzenia, czasem uzupełnione mączkami skalnymi lub sztucznymi nawozami mineralnymi jako źródłem niektórych makroelementów.

Jak nawozy organiczne stosowane w rolnictwie wpływają na plony

Wykorzystanie materii organicznej do poprawy gleby wiąże się nie tylko z jej żyznością, ale także z wpływem na fizyczne, chemiczne i biologiczne właściwości gleby, w tym napowietrzenie, przepuszczalność, zdolność zatrzymywania wody i zdolność do zachowania składników odżywczych. Jednakże korzyści z ich stosowania będą zależały od konkretnego rodzaju zastosowanego nawozu organicznego, a także od charakterystyki gleby. Nawozy organiczne uwalniają składniki odżywcze powoli, minimalizując ich wypłukiwanie. Podnosi to efektywność nawożenia, w porównaniu do nawozów mineralnych. Nawozy organiczne można stosować samodzielnie lub w połączeniu z innymi nawozami, także mineralnymi.

W przeprowadzonych w Polsce testach nawozu z wodorostów morskich Algasoil na kukurydzy jego stosowanie w ilości 100 kg z ograniczoną do 75% dawką nawożenia mineralnego pozwoliło uzyskać plon zbliżony wielkością do uzyskanego z kombinacji, w której zastosowano pełną dawkę NPK. Ponadto łączna aplikacja pełnej dawki NPK z 100 kg nawozu organicznego Algasoil pozwoliło uzyskać plon o ponad 10% wyższy niż w przypadku samego nawożenia NPK. Produkt ten stosowany wraz z nawożeniem mineralnym zwiększył plon ziemniaków o 6%, rzepaku ozimego o 13%, zaś ogórka aż o 39%. Ten nawóz organiczny zwiększył też plonowanie borówki wysokiej o ponad 18% zaś truskawki o 8,4%.

W testach na pszenicy najlepsze plony pszenicy uzyskano po zastosowaniu 50% dawki nawozów mineralnych oraz 50% azotu z wermikompostu. Wyniósł on 4,75 tony na hektar, przy zawartości białka w ziarnie na poziomie 13,18%. Nieco niższe plony uzyskano łącząc nawozy mineralne z wermikompostem w proporcji 3:1 (4,62 t/ha i 12,54% białka) oraz z obornikiem w proporcji 1:1 oraz 3:1 uzyskując odpowiednio plon 4,68 t/ha i 12,86% białka oraz 4,60 t/ha i 12,10% białka.

W przypadku doświadczeń na pomidorach najlepszy plon uzyskano łącząc nawożenie mineralne (50:25:25 kg/ha) z kompostem w ilości 1,5 t/ha. Uzyskany plon wyniósł wówczas 13,78 t/ha. Tymczasem w przypadku nawożenia wyłącznie mineralnego NPK (100:50:50 kg/ha) uzyskany plon pomidorów wyniósł 11,83 t/ha. Ponadto łączne stosowanie wermikompostu z nawozami NPK poprawiło właściwości odżywcze owoców. Większa była zawartość białka, tłuszczu i witaminy C w porównaniu do nawożenia NPK.

Wpływ nawozów organicznych na rozwój roślin

W Instytucie Ogrodnictwa-PIB przeprowadzono doświadczenie nad wpływem stosowania nawozów organicznych na plonowanie oraz na rozwój korzeni drobnych (<1mm średnicy). Prowadzono je na młodych drzewach czereśni odmiany 'Vanda’  na podkładce GiSelA 5. Autorzy badania odnotowali, że drzewa nawożone mineralnymi nawozami NPK formowały korzenie drobne w całym profilu gleby objętym badaniem. Tymczasem aplikacja nawozów organicznych BioIlsa (nawóz zawierający aminokwasy i białka jako źródło azotu) lub BioFeed Ecomix (nawóz pochodzenia roślinnego) powodowała, że drzewa najwięcej młodych korzeni formowały w przypowierzchniowej warstwie gleby zaś dużo mniej w głębszych jej warstwach. Ponadto w porównaniu do korzeni drzew nawożonych mineralnie charakteryzowały się one dłuższym czasem życia.

Jednak najciekawiej wypada tutaj porównanie plonowania. Okazało się, że średni plon z trzech lat, uzyskany z drzewa nawożonego produktem BioFeed Ecomix wyniósł 18,91 kg/drzewo. W przypadku drzew nawożonych produktem BioIlsa było to 17,49 kg/drzewo. Tymczasem drzewa nawożone optymalnymi dla stanowiska dawkami nawozów NPK dały przeciętny roczny plon na poziomie 13,98 kg/drzewo. Jednym z wniosków z badań jest, że nawożenie mineralne może wymuszać silne formowanie nowych korzeni drobnych. A to z kolei może negatywnie wpływać na możliwości plonowania roślin.

Kiedy jeszcze stosowanie nawozów organicznych przynosi korzyści?

W większości literatury dotyczącej nawożenia wyniki sprowadza się do kwestii plonów. Dokładnie mówiąc, badacze skupiają się na krótkoterminowym wzroście plonów w normalnych warunkach uprawy. Badania rzadziej dotyczą odporności upraw. Tymczasem stosowanie nawozów organicznych wydaje się szczególnie interesujące w warunkach stresu i zmienności pogodowej. W wielu przypadkach wyniki badan nie wskazują wyraźnie korzyści ze stosowania nawozów organicznych. Jest to szczególnie widoczne w optymalnych warunkach uprawy. Sytuacja zmienia się, gdy na rośliny wpływa dodatkowy stres, np. susza lub zasolenie gleby.

Badania pokazały, że stosowanie nawozów organicznych ma między innymi sens w warunkach niedoboru wody. Połączenie nawożenia mineralnego z wermikompostem dało lepsze wyniki niż sam nawóz chemiczny w doświadczeniu na rzepaku poddanym stresowi suszy. Średni plon z 6 odmian rzepaku w przypadku roślin gdzie nawożenie NPK wzbogacono wermikompostem, wyniosło 3,87 t/ha. Tymczasem w przypadku kombinacji, w której nie zastosowano wermikompostu, plon wyniósł 3,59 t/ha.

Poprawa jakości gleby

Regularne stosowanie nawozów mineralnych w długiej perspektywie czasowej prowadzi do spadku zawartości próchnicy glebowej, wzrostu zakwaszenia gleby i zwiększenia aktywności jonów metali ciężkich. Z drugiej strony nawozy organiczne stosowane w rolnictwie kompleksowo wpływają na glebę, poprawiając jej strukturę fizyczną. Ponadto ułatwiają i przyspieszają one proces formowania agregatów glebowych i zmniejszają ogólną gęstość gleby. Taki efekt np. uzyskano po aplikacji kwasów humusowych w dawce 0,2 lub 0,4 grama na kilogram gleby. Dodatek kwasów humusowych poprawił także ilość wody dostępnej dla roślin, z 8,7% do 10,99% w glebie, gdzie użyto 0,4 g/kg gleby.

Zwiększają one także jej porowatość, co ułatwia dostęp powietrza i wody do korzeni roślin.  Poprawiają odporność gleby na degradację chemiczną i fizyczną. Materia organiczna ma zdolności buforujące glebę. Dzięki temu wolniej dochodzi do zmian jej odczynu, które wpływają m.in. na dostępność składników mineralnych czy aktywność jonów metali ciężkich. Ponadto ogranicza ona kompaktację gleby oraz ogranicza skutki zaskorupiania przez nanoszone cząstki ilaste i gliniaste. 

Procesy  naturalnej mineralizacji i humifikacji materii organicznej stopniowo uwalniają składniki odżywcze, zapobiegając ich wypłukiwaniu. Ponadto budują one próchnicę glebową, co podnosi żyzność na lata. Wzrost zawartości materii organicznej zwiększa pojemność sorpcyjną gleby, w szczególności zdolność do zatrzymywania w ornej warstwie gleby kationów.

Jak nawozy organiczne wpływają na mikroorganizmy w glebie

Właściwie stosowane nawozy organiczne zwiększają liczebność i aktywność pożytecznych mikroorganizmów w glebie. To one rozkładają substancje organiczne zawarte w nawozach i udostępniają składniki odżywcze roślinom w rytmie wegetacji. Między innymi dzięki temu nawet 99% azotu aplikowanego w nawozach organicznych rośliny wykorzystują bez strat. Stosowanie produktów opartych na surowcach organicznych wspomaga naturalne procesy regeneracji gleby i rozwój pożytecznego mikrobiomu. Ponadto wprowadzanie materii organicznej do gleby dostarcza mikroorganizmom źródła energii, którą mogą wykorzystać do rozkładu różnego rodzaju substancji toksycznych.

Warto odnotować, że w ubogich w próchnicę glebową, kwaśnych gruntach dobre warunki do rozwoju mają mikroorganizmy patogeniczne, m.in. grzyby chorobotwórcze. Jednakże regularnie stosowane nawozy organiczne powodują zwiększenie liczebności i aktywności pożytecznych bakterii i grzybów w glebie. A wzrost ich liczebności i aktywności ogranicza rozwój patogenów w glebie.

Ochrona środowiska, zrównoważony rozwój i nowe trendy

Nawozy organiczne ograniczają eutrofizację wód, toksyczność i degradację chemiczną gleb. Łagodzą one skutki nadmiernego nawożenia mineralnego azotem czy fosforem. Zwiększając buforowość gleby ograniczają wpływ substancji toksycznych w niej zawartych. Dotyczy to zarówno związków mineralnych, jak i wielu toksycznych związków organicznych, w tym pozostałości substancji aktywnych środków ochrony roślin. 

W 2026 r. nawozy organiczne okazują się priorytetem w prognozach agronomicznych, z naciskiem na żyzność biologiczną gleby i efektywne nawożenie. To one mają zapewnić stabilne plony w warunkach suszy i zmian klimatycznych. Regulacje UE ułatwiają ich stosowanie z recyklingu, redukując odpady i zależność od importu surowców mineralnych. W Polsce dostępność innowacyjnych nawozów organicznych systematycznie rośnie. Na rynku pojawiają się innowacje takie jak nawozy z dodatkiem alg morskich, pożytecznych bakterii lub grzybów czy ekstraktów roślinnych.

Długoterminowe korzyści, jakie daje stosowanie nawozów organicznych w rolnictwie to odbudowa żyzności gleb i wzrost jej odporności na erozję. Jest to szczególnie istotne w kontekście polskim, gdzie problem suszy i erozji gleb rolnych narasta z roku na rok. Dlatego innowacyjne nawozy organiczne to klucz do dobrych plonów przy minimalnym zużyciu lub wręcz bez chemii.

Kiedy warto stosować nawozy organiczne?

Nawozy organiczne warto stosować przede wszystkim wtedy, gdy gleba wykazuje spadek zawartości próchnicy. Poprawiają one jej strukturę i zdolność zatrzymywania wody. Sprawdzają się także w warunkach stresu, takich jak susza czy zasolenie, gdyż zwiększają odporność roślin i stabilność plonów. Ponadto ich wykorzystanie jest uzasadnione tam, gdzie rolnik chce ograniczyć negatywny wpływ nawożenia mineralnego. Ich stosowanie jednocześnie poprawia aktywność biologiczną gleby i efektywność wykorzystania składników pokarmowych.

Obserwuj nas w Google News. Bądź na bieżąco!

Newsletter

Bądź na bieżąco z informacjami z rynku rolnego

Zapisz się