Nauka przywraca stare odmiany jabłoni

Stare odmiany jabłoni cieszą się zainteresowaniem wielu konsumentów i pasjonatów, którzy chcą wrócić do tradycyjnych smaków młodości. Ale interesują się nimi także naukowcy. Ci widzą w nich potencjał do tworzenia nowych i atrakcyjnych dla konsumentów odmian. A poszukiwania starych odmian w opuszczonych i zaniedbanych sadach to wyzwanie, jakiego podejmują się obecnie badacze z różnych krajów.

Stare odmiany jabłoni gromadzi się w wielu kolekcjach. W Polsce takie kolekcje starych odmian mają m.in. Instytut Ogrodnictwa-PIB w Skierniewicach, niektóre arboreta i ogrody botaniczne, a także uczelnie rolnicze. Takie kolekcje istnieją także za granicami naszego kraju. A nowe powstają. Jedną z nich jest projekt odnowy sadu Montezuma realizowany przez entuzjastów w stanie Kolorado w USA.

Stare odmiany jabłoni to dziedzictwo, które należy poznać i chronić

Montezuma Orchard Restoration Project (MORP) zbiera jabłonie, które wykorzystane do hodowli nowych odmian stworzą nowy profil smaku i tekstury kolejnego hitu owocowego. Kolekcja różnych odmian jabłoni rośnie w wyjątkowym sadzie badawczym na obrzeżach Boulder w Kolorado. A jabłonie pochodziły ze starych, nieodwiedzanych miejsc — opuszczonych zagród, zarośniętych pól i ukrytych kanionów. Niektóre pochodziły z drzew rosnących w miejscach, w których nikt nie spodziewałby się jabłoni. Amy Dunbar-Wallis, ekolog z University of Colorado Boulder, zbierała te zagubione lub na wpół zapomniane jabłka. Jej celem jest znalezienie zasobów genetycznych, które pozwolą nie tylko na uzyskanie nowych smaków. Szuka też cech, które sprawiają, że drzewa są bardziej odporne na choroby, zmiany klimatu i inne presje środowiskowe. Geny te można by następnie włączyć do innych odmian jabłek poprzez staranne strategie hodowlane.

Jak mówi Cameron Peace, genetyk roślin owocowych z Washington State University w Pullman takie stare odmiany mogą mieć naprawdę świetne warianty genów. Współpracuje ona z Dunbar-Wallis i innymi nad skatalogowaniem genów jabłek, które warunkują takie cechy, jak smak i aromat, odporność na zimno czy upał. W oczekiwaniu na owoce już rozpoczęto wysiłki, aby dowiedzieć się, co czyni te odmiany wyjątkowymi.

Droga do udomowienia jabłoni

Obecnie na świecie istnieje około 7500 uznanych odmian jabłoni. Niektóre z nich są dobrze znane: Fuji, Gala, Granny Smith, Golden czy Honeycrisp, by wymienić tylko kilka najpopularniejszych z nich. Jednakże na końcu krótkiej listy powszechnie sprzedawanych odmian znajduje się znacznie dłuższa lista mało znanych odmian, niejednokrotnie bardzo starych. Każda z nich ma swoje odrębne pochodzenie i cechy charakterystyczne, a niektóre z nich sięgają wieków wstecz.

Na przykład miąższ Autumn Glory, nazwanej w 2011 roku w stanie Waszyngton, ma subtelny cynamonowy smak. Winter Banana (Indiana, 1876) ma smak przypominający swojego niezrównanego tropikalnego imiennika. Skórka odmiany Bloody Ploughman (Carse of Gowrie, Wielka Brytania, około 1800 r.) jest tak ciemna, że wygląda niemal na czarną. A w 1785 roku, kiedy w Worcester w Wielkiej Brytanii przedstawiono Pitmaston Pineapple, większość mieszkańców prawdopodobnie nigdy nie widziała owocu, od którego pochodzi jego nazwa.

Jabłonie są bardzo heterozygotyczne, co oznacza, że wiele genów jabłek ma warianty, które mogą dawać drastycznie różne cechy. Stanowi to wyzwanie dla uprawy. Aby wydać owoce, jabłonie muszą się zapylać krzyżowo. Muszą polegać na owadach, zazwyczaj pszczołach, które przenoszą pyłek z kwiatu na jednym drzewie do kwiatu na innym. Chociaż geny (i cechy) wydanych owoców pasują do rośliny, na której rosną, nasiona w jabłkach zawierają losową mieszankę genomów rodziców.

Właśnie dlatego szkółkarze rozmnażają je poprzez szczepienie zrazów określonej odmiany na podkładce innego drzewa, zamiast sadzenia nasion. Powstałe rośliny są genetycznymi klonami drzewa, z którego zostały zaszczepione. Proces ten sięga tysięcy lat wstecz, do czasów, gdy jabłka rozprzestrzeniły się przez środkową Azję na zachód wzdłuż Jedwabnego Szlaku do Europy.

Masowa produkcja zubożyła pulę odmian

Jednak bez starannej i stałej pielęgnacji, odmiany mogą szybko stracić na wartości. Średnia długość życia jabłoni wynosi 80-140 lat. Tak więc bez udziału człowieka wszystkie znane odmiany jabłek zniknęłyby w ciągu zaledwie kilku stuleci. W Stanach Zjednoczonych ludzie również celowo ograniczyli listę dostępnych na rynku odmian do tych, które mają cechy korzystne dla masowej produkcji, odrzucając setki mniej znanych odmian regionalnych.

Głównym zwycięzcą tego procesu była odmiana Red Delicious. Rubinowoczerwone, z łatwym do układania kształtem, długim okresem przydatności do spożycia i twardą skórką, która chroni owoc przed uszkodzeniem. Dzięki tym cechom Red Delicious stał się kwintesencją amerykańskiego jabłka, częścią każdego szkolnego pudełka śniadaniowego i podstawą w stołówkach i supermarketach. W latach 1968-2018 była to zdecydowanie najczęściej uprawiana odmiana w Stanach Zjednoczonych. W latach 80. odmiana Red Delicious stanowił około 75% upraw jabłek w stanie Waszyngton, który jest największym producentem jabłek w kraju.

Dunbar-Wallis nazywa popularność Red Delicious produktem amerykańskiej kultury żywieniowej lat 50. XX w. Porównała je do warzyw w puszce, wygodne, ale niezbyt dobre. Dopiero od końca lat 90. hodowcy zaczęli zastępować Red Delicious innymi odmianami. Odmianę „Big Red” wyprzedziła w 2018 r. Gala; w 2023 r. odmiana Honeycrisp wskoczyła na trzecie miejsce i szybko wypełnia lukę.

Jak utrzymać wartość starych odmian

Jednak wiele z tysięcy odmian, które kiedyś rosły w zachodnich Stanach Zjednoczonych i innych miejscach, jest zagrożonych zniknięciem. Jude Schuenemeyer sporządził listę około 500 starych odmian z samego Kolorado. I mówi, że połowa z nich wymarła. Kiedy badacze znajdują stare drzewo, na którym rośnie nieznany owoc, rozpoczyna się wyścig, aby sprawdzić, czy mogą ożywić kolejną odmianę. Jednym z pierwszych kroków jest identyfikacja odmiany.

Niełatwa identyfikacja jabłoni – pomaga genetyka

Przez długi czas jedynym sposobem na zidentyfikowanie odmiany było pokazanie owoców i liści komuś z encyklopedyczną wiedzą na temat jabłek. Osoba taka może zidentyfikować odmianę na podstawie jej obserwowalnych cech lub fenotypu. Może spojrzeć na kolor kwiatu przed kwitnieniem lub rozmieszczenie ordzawień (brązowych plam) na skórce owocu. Jednakże nawet najbardziej doświadczeni odmianoznawcy mogą się mylić. Dlatego coraz częściej sięga się po pracę genetyków. Ich praca pozwala uzyskać rozsądne wyobrażenie nie tylko o tym, z jaką odmianą można mieć do czynienia. Za jej pomocą można też określić jakie cechy mogą mieć owoce.

Jabłonie są szczególnie interesujące, ponieważ istnieje tak wiele mutacji genetycznych. Te warianty genetyczne — wraz z mniej powszechnymi mutacjami, takimi jak delecje i duplikacje — mogą odróżnić Golden Delicious od takich odmian jak np. Kentucky Longstem lub Bascombe Mystery.

Na podstawie różnic w genach można określić pokrewieństwo pomiędzy dwiema lub większą liczbą odmian. Oprócz konstruowania szczegółowych drzew genealogicznych naukowcy mogą porównywać wiele genomów jabłek jednocześnie. Dzięki różnym technikom genetycznym naukowcy zaczęli identyfikować geny zaangażowane w cechy takie jak okres dojrzewania, jakość jabłek czy brązowienie miąższu. W 2021 r. grupa kierowana przez Liao Liao badacza zajmującego się roślinami w Chińskiej Akademii Nauk w Wuhan, zidentyfikowała kilka genów związanych ze smakiem jabłek. Przeprowadzając analizę prawie 500 odmian jabłek, zidentyfikowali około 6000 genów związanych ze stężeniem związków, takich jak jabłczan, cytrynian, fruktoza, sacharoza, glukoza i sorbitol. To one przyczyniają się do kształtowania smaku jabłka i kluczowego stosunku cukru do kwasu.

Hodowla odmian jabłoni — długotrwała droga do sukcesu

Współcześni hodowcy jabłek często tworzą nowe odmiany, rzucając genetycznymi kośćmi w kółko, krzyżując różne rośliny w poszukiwaniu idealnej kombinacji. Następnie hodując potomstwo, aż wyprodukują poszukiwane jabłka. Jednakże trzeba mieć tysiące roślin, aby znaleźć coś, co ma potencjał, aby stać się nową komercyjną odmianą. Takie kroki towarzyszyły powstaniu odmiany Honeycrisp w 1991 roku, Cosmic Crisp w 1997 roku czy RubyFrost w 2013 roku. Jest to jednak długotrwały proces, trwający nierzadko 25 lat od pierwszej krzyżówki do momentu, w którym jabłko trafia na półki sklepowe.

Stare odmiany jabłoni — dziedzictwo przeszłości szansą dla przyszłości

Z powodu wielu unikalnych cech drzewa rosnące w sadzie projektu Montezuma są szczególnie interesujące. Nierzadko okazuje się, że są one przodkami nowoczesnych odmian. Jednakże mają one wiele cech, które nowoczesne odmiany bezpowrotnie utraciły. Przykładem jest uznawana na wymarłą odmiana Colorado Orange. Jako samotne drzewo przetrwała ona suszę i ekstremalne warunki pogodowe, a także dziesięciolecia zaniedbań. To samo dotyczy niektórych innych starych odmian jabłoni, które znalazły się w kolekcji Projektu Montezuma. Te ich cechy dają nadzieję na przyszłość, by uzyskać odmiany, które wytrzymają zmieniające się warunki klimatyczne i wydadzą jednocześnie dobry plon.

Źródło: nature.com; montezumaorchard.org

Czytaj również: Aktualne ceny nawozów

Obserwuj nas w Google News. Bądź na bieżąco!

Newsletter

Bądź na bieżąco z informacjami z rynku rolnego

Zapisz się