Jak przygotować oziminy na silny mróz? Od tych czynników zależy przezimowanie

Jak przygotować oziminy na mróz? To pytanie, które nurtuje każdego rolnika po jesiennych siewach zbóż lub rzepaku. A pojawia się ono coraz częściej, ponieważ w ostatnich latach zimowa pogoda stała się zupełnie nieprzewidywalna. Warto więc zaplanować swoje działania tak, by po zimie nie trzeba było przeorywać plantacji.

To jak przygotować oziminy na silny mróz zależy od wielu czynników. Sporo oczywiście od agrotechniki, ważna jest też genetyka odmian. Dlatego poniżej przedstawimy kilka sprawdzonych sposobów na to, by uprawy dobrze przezimowały i jak najlepiej rozpoczęły wiosenną wegetację.

Fundament — odmiany mrozoodporne

Najlepiej dobierać odmiany odporne na mróz i przystosowane do lokalnych warunków. W regionach o niskich temperaturach, takich jak centralna i wschodnia Polska, priorytetem powinny być odmiany zbóż czy rzepaku wyselekcjonowane przede wszystkim pod kątem odporności na zimno.

Wybierając odmiany warto sięgnąć po rekomendacje COBORU. Najbardziej zimotrwałe odmiany pszenicy czy innych zbóż ozimych w Polsce, według danych COBORU i List Odmian Zalecanych (LOZ) na 2026 r., to te z oceną zimotrwałości ≥ 5 w skali 9‑stopniowej; przy bardzo silnych mrozach (do -20°C) warto wybierać odmiany z oceną 5–6 i dobrą zdrowotnością.

Dla pszenicy ozimej priorytetem jest ocena ≥ 4, ale w rejonach o dużym ryzyku silnych mrozów lepiej celować w 5–5,5. Tymczasem w wypadku jęczmienia ozimego ta sama liczba oznacza niższą absolutną odporność niż u pszenicy – jęczmień jest ogólnie najmniej zimotrwały z uprawianych w Polsce zbóż ozimych.

Aktualne zestawienia LOZ 2026 i  COBORU

Pszenica ozima

Najbardziej zimotrwałą historycznie odmianą pszenicy jest Ostroga – ocena 6/9 (najwyższa wśród odmian pszenicy ozimej w danych COBORU).

Bardzo wysoką zimotrwałość (5,5/9) charakteryzują się poniższe odmiany pszenicy ozimej:

• Lokata,
• Euforia,
• Hondia,
• Medalistka,
• Pontiform – dodatkowo odmiana jakościowa grupy A, z wysoką zawartością białka.

Wysoka zimotrwałość (5/9) – odmiany pszenicy dobre do uprawy w rejonach z częstymi, silnymi mrozami:

• Rotax,
• Alabama,
• Capri,
• SY Yukon,
• Plejada,
• Belissa,
• Maxus,
• Impresja,
• Intuicja.

Dobra zimotrwałość (4,5/9) – często lider LOZ pod względem rekomendacji regionalnych:

• Sova – liderka LOZ 2026, rekomendowana w 12 województwach; łączy zimotrwałość 4,5 z dobrą zdrowotnością i odpornością na porastanie.

Inne odmiany z oceną 4,5 tworzą długą listę w LOZ; przy bardzo mroźnych zimach lepiej wybierać te z 5–6, jeśli plon i jakość są akceptowalne.

Przykładem odmiany o bardzo wysokim plonie, ale „tylko” dobrej zimotrwałości (4/9), jest Bestia (do 140% wzorca w PDO), co pokazuje kompromis między potencjałem plonowania a odpornością na ekstremalne warunki.

Żyto

Żyto ozime jest z natury najbardziej mrozoodporne ze zbóż.

• Dańkowskie Monet – odmiana populacyjna, plon powyżej wzorca.

W LOZ 2026 dominują odmiany hybrydowe o bardzo dużym plonie:

• KWS Oligor, KWS Rixor – hybrydy, bardzo duży plon ziarna; KWS Rixor ma też dość dużą odporność na wyleganie.
• Lir – hybryda, duży do bardzo dużego plon, wysoka zawartość białka.
• SU Hagrun, SU Hemming, SU Norvik – hybrydy o bardzo dużym plonie; SU Hemming ma dużą masę 1000 ziaren.

COBORU nie zawsze podaje szczegółowe oceny zimotrwałości dla żyta w artykułach prasowych, ale w praktyce wszystkie zarejestrowane odmiany żyta ozimego w Polsce charakteryzują się bardzo wysoką zimotrwałością, często wyższą niż pszenica z oceną 5–6.

Jęczmień ozimy

W tym przypadku warto wybierać tylko odmiany z najwyższą oceną. Jęczmień ozimy jest najmniej zimotrwały; przy −20°C ryzyko wymarznięć jest duże, więc kluczowy jest dobór odmian z najwyższą oceną:

• Giewont, Impala, Melia, Zenek – jedyne zarejestrowane odmiany z oceną 5,5/9 (najwyższy poziom w aktualnych danych).

Pozostałe odmiany mają niższą zimotrwałość, jednakże dominują odmiany z zimotrwałością na poziomie 5 i 4,5. Przy czym warto pamiętać, że nawet ocena 5 u jęczmienia nie jest równoważna 5 u pszenicy.

Dla bezpieczeństwa w bardzo mroźnych rejonach warto rozważyć ograniczenie areału jęczmienia ozimego na rzecz pszenicy/żyta/pszenżyta lub stosować jęczmień tylko na najlepszych stanowiskach, z optymalnym terminem siewu i ochroną.

Pszenżyto ozime

W LOZ 2026 dla pszenżyta ozimego COBORU wymienia 19 odmian; wśród nich kilka ma wyraźnie podaną bardzo dobrą zimotrwałość:

• Stelvio — zimotrwałość 6/9,
• Metro — zimotrwałość 5,5/9,
• Fanfaro — zimotrwałość 5,5/9,
• Belcanto — zimotrwałość 5,5/9,
• Sekret — zimotrwałość 5,5/9,

Te odmiany są dobrym kompromisem między wysokim plonem a odpornością na silne mrozy, szczególnie na słabszych glebach, gdzie pszenżyto jest często uprawiane. Polecana do uprawy we wszystkich województwach odmiana Tributo charakteryzuje się zimotrwałością na poziomie 5/9. Tymczasem drugi na LOZ SU Atletus ma zimotrwałość na poziomie 4/9.

Rzepak ozimy

Najlepsze odmiany rzepaku ozimego pod kątem zimotrwałości w Polsce to te z oceną ≥ 5 w skali 9‑stopniowej COBORU. W przypadku ryzyka wystąpienia mrozów do −20°C warto wybierać odmiany z 5–6 lub wyższej, potwierdzone w doświadczeniach rejestrowych. Warto też sięgnąć po Listy Odmian Zalecanych dla poszczególnych województw na rok 2026.

Rekomendowane odmiany rzepaku ozimego o najwyższej zimotrwałości wg badań COBORU:

Odmiany mieszańcowe: 

• Bogota,
• Bernstein,
• Jurek,
• DK Excited,
• DK Exaura,
• KWS Lauros,
• LG Apollonia,
• PT 315,
• LG Adventus F1,
• Royce F1 (Rapool).

Odmiany populacyjne:

• Derrick,
• Bachus,
• Tom,
• SM Bolt,
• Telly.

W przypadku rzepaku warto też pomyśleć o zdrowotności i odporności na choroby (Rlm7, TuYV, kiła kapuściana), bo osłabione przez atak patogenów rośliny gorzej znoszą mróz.

Jak przygotować oziminy na mróz? W przypadku rzepaku znaczenie ma m.in. odpowiedni wzrost roślin i uformowanie rozety przed zimą.

fot. agrofoto.pl XTRO

Jak przygotować oziminy na silny mróz — od czego zacząć?

To jak przygotować oziminy na silnych mróz opiera się na połączeniu sprawdzonych praktyk agronomicznych stosowanych przed zimą, odpowiedniego zarządzania składnikami mineralnymi a także prawidłową ochroną. Ponadto tam, gdzie jest to uzasadnione ekonomicznie, można pomyśleć o zastosowaniu biostymulatorów lub aktywnych środków ochrony przed mrozem, które wzmacniają naturalne mechanizmy odporności roślin na zimno.

Poniżej wymienimy szczegółowo poszczególne techniki:

Optymalny termin siewu

Oziminy należy wysiewać w optymalnym terminie, tak aby rośliny osiągnęły odpowiedni etap rozwoju przed zimą. W przypadku zbóż ozimych w chłodniejszym klimacie oznacza to często termin siewu przypadający na początek–połowę września. Warto przy tym pamiętać, że np. jęczmień ozimy wysiewa się jeszcze wcześniej niż pszenicę lub żyto.

Ponadto należy unikać późnego siewu, który sprawia, że rośliny są zbyt małe, by odpowiednio się zahartować. Z drugiej strony nie warto wysiewać roślin zbyt wcześnie, ponieważ prowadzi to nierzadko do uformowania przed zimą zbyt rozrośniętego i gęstego, a przez to podatnego na choroby łanu.

Budowa silnego systemu korzeniowego i mocnej szyjki korzeniowej

Odporność na zimno jest ściśle powiązana z prawidłowym rozwojem korzeni i szyjki korzeniowej. Dlatego należy zadbać o odpowiednią strukturę podłoża przed siewem. Gleba powinna być rozluźniona i dobrze przepuszczalna. Zapewni to dobry kontakt nasion z glebą, chroni szyjkę korzeniową i ogranicza wypychanie roślin.

W uzasadnionych przypadkach warto wprowadzić uprawę minimalną. W niektórych badaniach wykazano, że uprawa pasowa i siew bezpośredni zapewniają równie dobre, a nawet lepsze zimowanie i plony niż głęboka orka, zwłaszcza w połączeniu z właściwym gospodarowaniem słomą.

Właściwe, zbilansowane nawożenie

W tym, jak przygotować oziminy na silny mróz istotne znaczenie ma odpowiednie nawożenie jesienią. Należy zadbać o odpowiednią ilość fosforu, który ma kluczowe znaczenie dla wzrostu korzeni i zimotrwałości. Zboża ozime zazwyczaj wymagają większej ilości fosforu niż zboża jare.

Ponadto należy zapewnić wystarczającą ilość potasu, który poprawia regulację osmotyczną w komórkach roślinnych, stabilność błon komórkowych oraz odporność roślin na mróz.

Z drugiej strony należy unikać nadmiernego nawożenia azotem późną jesienią. Duża podaż azotu sprzyja bujnemu wzrostowi roślin, które stają się jednocześnie bardziej wrażliwe na mróz. Zamiast tego lepiej zastosować dawki podzielone. Dawkę ograniczoną należy podać przed siewem lub we wczesnym okresie wzrostu. Tymczasem główne nawożenie azotem należy pozostawić na wiosnę.

Wspomaganie naturalnej aklimatyzacji do zimna (hartowanie)

Rośliny zwiększają swoją odporność na mróz poprzez aklimatyzację do zimna. Ekspozycja na niskie temperatury, poniżej punktu zamarzania, wywołuje zmiany fizjologiczne i biochemiczne, które poprawiają przeżywalność w temperaturach poniżej zera.

Kluczowe procesy metaboliczne, które warto wspierać w okresie hartowania młodych roślin:

• Gromadzenie cukrów rozpuszczalnych (glukozy, sacharozy, fruktozy, maltozy), pełniących rolę krioprotektantów i osmoprotektantów.
• Przebudowa lipidów błonowych w celu utrzymania płynności w niskich temperaturach.
• Synteza białek przeciwzamarzających, dehydryn i białek LEA, które stabilizują struktury komórkowe i zapobiegają uszkodzeniom spowodowanym przez kryształki lodu.
• Aktywacja układów antyoksydacyjnych w celu usuwania reaktywnych form tlenu powstających podczas zamarzania/rozmrażania.

Nie można „wymusić” zahartowania, ale można unikać praktyk, które je zakłócają. Jest to przede wszystkim późne nawożenie azotem. Groźne mogą być także późne, intensywne opady. Utrzymują one rośliny w stanie wegetacji do późnej jesieni. Ponadto powodują one silne nawodnienie tkanek, które mogą ulec uszkodzeniu pod wpływem mrozu. Warto też pamiętać o tym, że uszkodzenia mrozowe tkanek zwiększają podatność roślin na infekcje bakteryjne i grzybowe.

Ponadto warto zapewnić jesienią dobre warunki oświetleniowe, aby rośliny mogły sprawnie przeprowadzać fotosyntezę i gromadzić zapasy. Zabiegi mające na celu to przede wszystkim zwalczanie chwastów, które konkurują o światło i inne zasoby z młodymi roślinami.

Jak jeszcze można przygotować oziminy na silny mróz?

By zabezpieczyć młode rośliny przed zimowymi uszkodzeniami, warto sięgnąć po inne praktyki polowe ograniczające szkody mrozowe. Są to głównie pasywne praktyki, które ograniczają narażenie i poprawiają mikroklimat wokół roślin, takie jak ściółkowanie i odpowiednia gospodarka resztkami roślinnymi. Umiarkowanej grubości warstwa rozdrobnionej słomy lub resztek roślinnych może łagodzić wahania temperatury gleby. Ponadto taki mulcz zapewnia ochronę szyjki korzeniowej i ogranicza erozję gleby, zwłaszcza na lekkich glebach piaszczystych lub na glebach, na których rośliny nie wytworzyły w miarę zwartej okrywy.

Aktywna ochrona przed zimą

Podstawowe zabiegi agrotechniczne warto uzupełnić z jednej strony o odpowiednie przygotowanie nasion przed siewem a z drugiej o zastosowanie odpowiednich zabiegów biostymulujących po wykiełkowaniu. Biostymulatory dolistne mogą „przygotować” zboża lub rzepak do wpływu niskich temperatur poprzez aktywację układów antyoksydacyjnych, gromadzenie osmolitów oraz sygnalizację stresową. W okresie jesiennym warto sięgnąć po takie produkty jak: aminokwasy i ich pochodne, ekstrakty z wodorostów i hydrolizaty białkowe. Produkty takie, stosowane w postaci oprysków dolistnych zazwyczaj poprawiają tolerancję na stresy, środowiskowe w tym na zimno.

Skracanie — sposób na to, jak przygotować rzepak ozimy na silny mróz

W przypadku rzepaku warto pamiętać o jesiennym zabiegu, jakim jest skracanie zazwyczaj połączonym z opryskiem ochronnym przeciwko chorobom grzybowym. Ma to miejsce w przypadku, kiedy zastosuje się fungicyd o działaniu regulującym, który oprócz zahamowania rozwoju chorób, zapewnia także regulację pokroju roślin. Przykładem są fungicydy z grupy triazoli, np. tebukonazol. Ponadto do skracania można użyć chlorek mepikwatu lub chlorek chloromekwatu. Preparaty zawierające takie związki hamują wydłużanie się łodygi, intensyfikują wzrost korzenia i przyrost łodygi na grubość. Ponadto roślina formuje wyraźną rozetę z liści, w kątach których ponadto rozwijają się zawiązki pędów bocznych. A to one odpowiadają za zwielokrotnienie możliwości plonotwórczych roślin.

Oprysk najlepiej wykonać w fazie 4-6 liści. Wówczas stożek wzrostu jeszcze nie wyrasta ponad liście. Należy pamiętać, by nie wykonywać skracania rzepaku przed spodziewanymi przymrozkami lub mrozami. Z drugiej strony, kiedy jesień jest ciepła, zabieg należy czasem wykonać dwukrotnie. W razie konieczności wykonania drugiego oprysku skracającego, zazwyczaj używa się wspomnianych wyżej regulatorów wzrostu. Pozwala to uniknąć zbędnego stosowania fungicydów.

Obserwuj nas w Google News. Bądź na bieżąco!

Newsletter

Bądź na bieżąco z informacjami z rynku rolnego

Zapisz się