Przechowywanie zbóż, czyli jak przechowywać ziarno bez strat?

Zebrane plony muszą być odpowiednio przechowywane, aby wysiłek rolników nie poszedł na marne. Szkodniki magazynowe niszczą bowiem w skali globalnej nawet od 8 do 10% wszystkich zbiorów! Szacuje się, że sam tylko wołek zbożowy niszczy w Polsce około 5% przechowywanego ziarna. Co więc należy zrobić, aby zapewnić odpowiednie przechowywanie zbóż?

Zbiór zbóż kombajnem obok swoich niepodważalnych zalet posiada też niestety wady. Oprócz dopuszczalnych strat ziarna wynoszących nawet kilka procent, do ziarna dostają się zanieczyszczenia takie jak nasiona chwastów, części zielone roślin, fragmenty słomy, kłosów oraz pył i cząstki ziemi. Zbiór kombajnowy powoduje też uszkodzenie części ziarniaków. Ważne jest więc zatem odpowiednie wyregulowanie wszystkich mechanizmów przed rozpoczęciem zbiorów.

Zbiór i przechowywanie zbóż

jak przechowywać zboża

Zebrane plony muszą być odpowiednio przechowywane, aby wysiłek rolników nie poszedł na marne

fot. Tomasz Kuźdub / agrofakt.pl

Zebrane ziarno zbóż, ze względu na obecność zanieczyszczeń i zwykle wysoką wilgotność wymaga oczyszczenia i często suszenia, dlatego niezwłocznie po zbiorze należy ocenić jego stopień zanieczyszczenia oraz zmierzyć wilgotność. Usunięcie z ziarna zanieczyszczeń powoduje przy okazji ogólny spadek jego wilgotności, co jest dodatkową korzyścią w czasie późniejszego przechowywania. Do oddzielania różnego rodzaj zanieczyszczeń służą odpowiednie urządzenia np. takie, które posiadają zarówno sita jak i aspirator, co pozwala usunąć lżejsze, cięższe oraz innych rozmiarów niż ziarno zanieczyszczenia.

Przechowywanie zbóż. Odpowiednia wilgotność ziarna

Wilgotność zbieranego ziarna powinna wynosić od 14 do 17%. Jeśli istnieje możliwość późniejszego dosuszania ziarna, jego wilgotność może być wyższa – nawet ok. 30%. Zebrane ziarno nie posiada jednolitej wilgotności a częściowo niedojrzałe ziarniaki i nasiona oraz fragmenty chwastów osiągają wilgotność nawet 30%. Może stać się to przyczyną wzrostu temperatury ziarna, nawet wówczas, gdy zbierano je teoretycznie suche. W przechowywanym, niedosuszonym ziarnie, wzrost temperatury powoduje zwiększenie aktywności biologicznej nasion: rozkład skrobi na cukry proste i dalszy wzrost wilgotności. Kumulacja ww. czynników sprzyja rozwojowi bakterii, grzybów i szkodników, które mogą zniszczyć ziarno. Źle przechowywane ziarno bezpowrotnie traci na wartości przez zmianę właściwości chemicznych i fizycznych oraz traci siłę kiełkowania. Staje się też nieużyteczne nawet na cele paszowe ze względu na możliwość pojawienia się groźnych mykotoksyn, wydzielanych przez grzyby. Szacuje się, że w Polsce ok. 40% zbieranego corocznie ziarna wymaga suszenia.

Zebranego, teoretycznie o odpowiedniej wilgotności do przechowywania, ziarna nie można pozostawić bez kontroli zaraz po żniwach. W każdym ziarniaku przez kilka lub kilkanaście dni od zbioru kombajnowego zachodzi końcowa faza dojrzewania (tzw. dojrzewanie pożniwne). Ziarniaki oddychają wtedy bardzo intensywnie i wydzielają ciepło oraz wilgoć („pocą się”). Ziarno powinno być w tym czasie intensywnie przewietrzane. Bezpieczna wilgotność przechowywanego ziarna zależy od czasu jaki zamierzamy je magazynować. Nie powinna jednak być wyższa niż 14% (tab. 1).

przechowywanie zbóż

DRAMIŃSKI – producent urządzeń dla rolnictwa i hodowli zwierząt

fot. Dramiński

Szkodniki magazynowe zbóż

Odpowiednie przechowywanie zbóż polegające na zapewnieniu odpowiednich warunków nie zawsze wystarczy aby zabezpieczyć się przed szkodnikami magazynowymi, które jak się szacuje niszczą co roku od 8 do 10% produkcji rolniczej w skali świata. W Polsce, sam tylko wołek zbożowy jest w stanie zniszczyć 5% produkcji ziarna zbóż w okresie jego przechowywania. A szkodliwych owadów i roztoczy może w magazynach żyć nawet kilkaset gatunków, z których kilkanaście może wyrządzić poważne straty. Poza ww. bezkręgowcami w magazynach zbóż szkody powodują często też gryzonie, a w nieszczelnych obiektach nawet ptaki. Zwalczanie roztoczy i owadów jest szczególnie trudne z uwagi na ich zróżnicowaną biologię, duży potencjał rozrodczy oraz często trudności związane z odpowiednio wczesnym ich wykryciem.

Roztocza mogące powodować szkody w magazynach zbożowych to głównie rozkruszki i roztoczki. Są to mikroskopijnej wielkości pajęczaki. Rozmnażają się masowo gdy ziarno ma podwyższoną wilgotność i temperaturę. Najgroźniejsze owady, szkodniki magazynowanego ziarna zbóż to wołki (zbożowy i ryżowy), trojszyki (gryzący i ulec), spichrzele, kapturnik zbożowy, mkliki oraz w ostatnich latach również omacnica spichrzanka. Towarzyszyć im mogą inne, mniej szkodliwe. W miarę wzrostu populacji szkodników w magazynie tworzą się warunki dla innych, bardziej wymagających pod tym względem gatunków, które mogą całkowicie zniszczyć ziarno.

Gdzie przechowywać zboże? Ochrona zbóż przed szkodnikami

Dopuszczalne wartości wilgotności ziarna do długookresowego przechowywania

fot. Ryniecki, Szymański 1998

Aby ograniczyć ryzyko zniszczenia ziarna przez szkodniki należy magazynować je w obiektach specjalnie do tego celu przeznaczonych. Nie powinno się adaptować strychów, zabudowań gospodarczych lub innych pomieszczeń. Tego typu pomieszczenia zwykle są nieszczelne, nie posiadają odpowiedniej infrastruktury technicznej i to w nich notuje się najczęściej straty w czasie magazynowania. Są one również miejscem skąd szkodniki magazynowe mogą się rozprzestrzeniać, gdyż wiele szkodników aktywnie lata na duże odległości.

Przechowywanie zboża w silosach i magazynach

Ziarno zbóż przechowywać powinno się w silosach (blaszanych lub betonowych) albo w magazynach płaskich. Wszystkie powinny być wyposażone w system monitoringu warunków przechowywania: czujniki temperatury i wilgotności oraz powinny być szczelne, co uniemożliwi dostanie się do środka szkodników z zewnątrz. Ważnym elementem magazynów, szczególnie do pionowego składowania, powinny być urządzenia do przewietrzania i dosuszania oraz transportu surowca. Ułatwia to pracę i daje możliwość aplikacji części preparatów.

Przed przyjęciem nowego ziarna magazyn powinno się dokładnie oczyścić. Zanieczyszczenia i pozostałości poprzednio magazynowanych partii surowców są często źródłem infekcji dla nowych. Znajdują się w nich zarodniki grzybów oraz bakterie, a często również szkodnik magazynowe. Należy również pamiętać o utrzymaniu w czystości innych urządzeń mających kontakt z ziarnem: suszarnie, taśmociągi, środki transportu (przyczepy) oraz zbioru (kombajny). Pozostawienie w nich, lub na nich ziarna z poprzedniego sezonu może również być źródłem infekcji.

Uwaga na szkodniki ziarna zbóż

Aby zapewnić odpowiednie przechowywanie zbóż magazynowane ziarno powinno być regularnie monitorowane pod kątem pojawienia się szkodników. Wahania parametrów z czujników warunków przechowywania powinny też być sygnałem aby bliżej się przyjrzeć surowcowi. Samo przeglądanie ziarna nie zawsze pozwala na wykrycie szkodników, które początkowo mogą być nieliczne w magazynie. Można w tym celu stosować pułapki feromonowe lub działające typowo mechanicznie. Pierwsze z nich służą głównie do wykrywania motyli magazynowych takich jak mkliki, mól ziarniak i omacnica spichrzanka. Pułapki mechaniczne sprawdzają się bardziej przy wykrywaniu chrząszczy np. wołków, trojszyków, spichrzeli i wielu innych. Pułapki należy kontrolować co najmniej raz w tygodniu. Po stwierdzeniu w nich szkodników należy podjąć odpowiednie działania: zidentyfikować szkodnika, zlokalizować jego drogę wejścia do magazynu i ją zlikwidować, w razie potrzeby przewietrzyć i schłodzić surowiec oraz wykonać zwalczanie chemiczne (gdy będzie to konieczne).


Przeczytaj również: Skuteczna walka z chwastami w zbożach jesienią – wybierz Bizon lub Quelex


Gryzonie w zbożach

przechowywanie zbóż

Środki ochrony roślin zarejestrowane do dezynsekcji pustych pomieszczeń magazynowych, silosów zbożowych i paszowych

fot. dr inż. Tomasz Klejdysz

Gryzonie monitorować należy przy użyciu karmników deratyzacyjnych. Rozmieszczone one powinny być nie tylko wewnątrz magazynu, ale też przy jego ścianach zewnętrznych oraz przy ogrodzeniu obiektów magazynowych. Ubytek rodentycydu w karmnikach świadczy o obecności gryzoni.

Zwalczanie chemiczne szkodników zbóż

Zwalczanie chemiczne należy przeprowadzić po przekroczeniu progu ekonomicznej szkodliwości. Dla wołka i kapturnika w ziarnie zbóż wynosi on 2 chrząszcze na 1 kg ziarna. Choć w ziarnie konsumpcyjnym szkodniki praktycznie nie powinny występować. Próg ekonomicznej szkodliwości jest wartością umowną i może się różnić w zależności od czasu i warunków przechowywania. Im planowany czas przechowywania dłuższy, tym próg szkodliwości niższy. Przekroczenie progu szkodliwości w magazynach nieogrzewanych w okresie jesieni nie musi być przesłanką do podjęcia zwalczania chemicznego. Gdyż w niższych temperaturach owady stają się mniej aktywne a w temperaturach panujących w okresie zimy praktycznie się nie rozmnażają. Liczebność szkodników w masie ziarna lub nasion określa się pobierając próbki w różnych miejscach i łączy je w zbiorczą próbkę. Następnie zanieczyszczenia (w tym szkodniki) odsiewa się przy użyciu sita, a liczbę stwierdzonych szkodników przelicza się na masę próbki.

Przechowywanie zbóż. Środki ochrony roślin do stosowania w magazynach

przechowywanie zbóż

Środki ochrony roślin zarejestrowane do dezynsekcji płodów rolnych oraz produktów spożywczych

fot. dr inż. Tomasz Klejdysz

Roztocze magazynowe i wiele gatunków owadów może pozostać w magazynie mimo sprzątania i konieczne jest dokonanie profilaktycznej dezynsekcji pustych obiektów magazynowych. Przeznaczone do tego celu są preparaty do wykonania oprysków, świece dymne oraz fumiganty. Fumigacja oraz użycie świec dymnych daje lepszy efekt zwalczania niż oprysk, gdyż gaz dociera do wszystkich zakamarków pomieszczeń magazynowych. Ponadto działa również na stadia szkodników trudne do zwalczenia insektycydami kontaktowymi tj. jaja i larwy ukryte wewnątrz ziarniaków.

Zarówno zabieg w pustych pomieszczeniach jak i zapełnionych najlepiej powierzyć wyspecjalizowanym firmom DDD. Środki ochrony roślin do stosowania w magazynach są bardzo toksyczne, szczególnie fosforowodór – gaz wydzielający się w trakcie fumigacji a zamknięte pomieszczenia, w których się je stosuje stwarzają dodatkowe ryzyko utraty zdrowia a nawet życia przez użytkownika. Nieprawidłowe użycie środków ochrony roślin może skutkować też uszkodzeniem wyposażenia magazynu (część preparatów może powodować korozję metali). Bezwzględnie należy przestrzegać zapisów etykiety i stosować tylko zarejestrowane środki ochrony roślin, których rejestr dostępny jest na stronie internetowej MRiRW. Należy pamiętać, że zabieg fumigacji mogą wykonywać tylko użytkownicy profesjonalni, którzy ukończyli szkolenie w zakresie stosowania środków ochrony roślin metodą fumigacji. Nie wystarcza tu podstawowe czy uzupełniające szkolenie w zakresie stosowania środków ochrony roślin.

Magazynowanie ziarna. Podsumowanie

Na rynku, oprócz zarejestrowanych środków ochrony roślin do stosowania w magazynach dostępne są również tzw. biocydy. Są to preparaty które nie zostały przebadane pod kątem wpływu na magazynowane produkty i należy zachować szczególną ostrożność przy ich stosowaniu oraz zawsze przestrzegać zapisów etykiety.

Trudno w krótkim artykule opisać szczegółowo wszystkie aspekty jakie niesie ze sobą bezpieczne przechowywanie ziarna zbóż, dlatego zainteresowanych odsyłam do opracowania zespołowego: „Metodyka integrowanej ochrony magazynów zbożowych” dostępnego w pełnej, bezpłatnej wersji na stronie internetowej Instytutu Ochrony Roślin – Państwowego Instytutu Badawczego.

Czy artykuł był przydatny?

Kliknij na gwiazdkę, by zagłosować

Ocena 4.4 / 5. Liczba głosów 8

Na razie brak głosów. Możesz być pierwszy!

Prezentowane informacje w zakresie środków ochrony roślin zawarte w serwisie www.agrofakt.pl nie zawierają pełnej treści etykiet-instrukcji stosowania. Ze środków ochrony roślin należy korzystać z zachowaniem bezpieczeństwa. Przed każdym użyciem przeczytaj informacje zamieszczone w etykiecie i informacje dotyczące produktu. Zwróć uwagę na zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia oraz przestrzegaj środków bezpieczeństwa zamieszczonych w etykiecie.

Artykuł zawiera lokowanie produktu i ma charakter promocyjny.

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *