O wyższości ziemniaka nad kartoflem. Albo na odwrót
Jak się mówi na ziemniaki? Pyra, grula, kartofel… Spór trwa i nic nie wskazuje na to, że kiedykolwiek zostanie zażegnany. Co więcej – to niemal narodowe warzywo, choć pochodzi z Peru, ma co najmniej kilka równoprawnych nazw.
Do najpowszechniejszych, oprócz tych wymienionych w tytule, z pewnością należy „pyra”. Wielu poznaniaków, czy szerzej, Wielkopolan, z zaskoczeniem przyjmie informację, że bulwiaste rośliny można w ogóle określać inaczej. Tymczasem właśnie „bulwą” nazywają ziemniaki Kaszubi.
Ludy południowe, w tym górale z Podhala, jedzą „rzepę” i „grulę”. Natomiast Kresowiacy i ich potomkowie – „barabolę”. W nieco zapomnianym języku Łemkowszczyzny mamy do czynienia z „komperą”. A bliżej Słowacji, w Kotlinie Orawskiej, w menu natkniemy się na „swapkę”. Bez względu na regiony i gwary, na ogół mówimy jednak „ziemniak” lub „kartofel”. Dlaczego tak?
Zwykłe frytki w niezwykłym kształcie
Spis treści
Jak się mówi na ziemniaki
Do znanych zwolenników słowa „kartofel” należy profesor Jan Miodek, który swoje upodobanie tłumaczy między innymi tradycją literacką: Adam Mickiewicz napisał poemat Kartofla (jak zauważa profesor, w rodzaju żeńskim!).
O kartoflach wspominali również Bolesław Prus i Stanisław Przybyszewski. Kartofel to jednak słowo nie polskie, a niemieckie (Kartoffel, dawniej Tartuffel), które znowu pochodzi od włoskiego tartufo, czyli trufli dojrzewającej głęboko w ziemi. I właśnie stąd oswojona nazwa „ziemniak”, która jednak tak naprawdę wywodzi się z języka francuskiego (pomme de terre, czyli dosłownie jabłko ziemne), a spopularyzowano ją dopiero w XX wieku.
Ziemniaczane supermoce
Co można zrobić z ziemniaków, wiedzą i dorośli (alkohole, kawa), i dzieci (superpieczątki, stempelki i frytki). Warzywo ma jednak o wiele więcej zastosowań: kosmetyki, głównie mydła, świece, ale również pasztety, budynie czy torty. A to tylko niektóre z mniej typowych ziemniaczanych wytworów ludzkiej ręki. Świat ziemniakiem stoi, a kto czytał książkę Andy’ego Weira Marsjanin, lub widział jej adaptację w reżyserii Ridleya Scotta, ten wie, że warzywo to radzi sobie świetnie także poza naszą planetą.
Ziemniaczany kombajn
Marsjanie też lubią te rzeczy
Mówiąc zupełnie serio, NASA chce wykorzystać ziemniaki jako superodżywcze pożywienie dla astronautów. Póki co, kartofle miały swój międzynarodowy rok ogłoszony przez ONZ (2008), a w Biesiekierzu (powiat koszaliński) doczekały się największego na świecie pomnika.
Więcej arcyinteresujących informacji o ziemniaku można znaleźć w archiwach Muzeum Wsi Radomskiej. W wielkopolskim Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie w najbliższą niedzielę (6 października 2019 roku) odbędzie się natomiast „Poznańska pyra”. Organizatorzy zachęcają: w programie między innymi pokaz mechanicznego zbioru bulw konną kopaczką gwiazdową, kopaczką elewatorową i kombajnem ziemniaczanym. Planuje się również atrakcje kulinarne, a to powinno zachęcić niejednego. Przyłączamy się do zaproszenia i życzymy smacznego!
Mów ziemniakom po imieniu
Jak się mówi na ziemniaki? Po imieniu! Lady Claire, Michalina, Stasia, Zenia czy Gustaw, Asterix, Ignacy albo Bohun to tylko niektóre z tysięcy ziemniaczanych gatunków występujących na całym świecie. W Polsce zarejestrowano 113 odmian. Różnią się między sobą m.in. liczbą składników odżywczych, kolorem, a także zastosowaniem. Kompleksowe informacje na temat kartoflanych meandrów można znaleźć na stronie Stowarzyszenia Polski Ziemniak, a także w Centralnym Ośrodku Badania Odmian Roślin Uprawnych – COBORU.
Pole językowe rolników
Język polski nie należy do najłatwiejszych, dlatego rozpoczęliśmy cykl, w którym rozkładamy na czynniki pierwsze słowa wyłowione z rolniczego wszechświata oraz przywołujemy cenne przysłowia. Z wcześniejszymi artykułami cyklu można zapoznać się tutaj:
- Dożynki czy dorzynki?
- Na początku był rolnik
- Agro Show, show-agro, event rolniczy?
- Eko, bio, fit – dla rolnictwa to nic nowego
- Woła wrzesień, że już jesień – co znajdziemy w przysłowiach?
- Jesienią, na jesieni, w jesieni? Jak jest poprawnie?
- Czy różni się ciągnik od traktora?
- Polski jabłecznik na tajskich stołach
- Kto ma owce, ten ma co chce – udany sezon
- Minikiwi nikogo nie dziwi?
- Październik stoi u dwora, jaka dla rolnika pora?
Źródło: Poradnia Językowa PWN; „Gazeta Wrocławska”; muzeum-radom.pl; muzeum-szreniawa.pl; polskiziemniak.pl
Powierzchnia upraw ziemniaków w Polsce w 2025 roku
Ponieważ w 2025 roku powierzchnia upraw ziemniaków osiągnęła ponad 211 tys. ha, rolnicy uzyskali większe zbiory. Jednak początek sezonu przebiegał przy chłodnej pogodzie i niskich opadach. Dlatego ARiMR wskazuje, że pogoda poprawiła się dopiero w maju, co wspomogło rozwój roślin. Dodatkowo plony okazały się wyższe niż w 2024 roku. Ponadto ten wzrost przekłada się na większe zainteresowanie uprawą ziemniaka.
Nowe odmiany ziemniaka zarejestrowane w 2025 roku
W dniu 14 lutego 2025 COBORU wpisało pięć nowych odmian ziemniaka. Ponieważ Akacja jest jadalną odmianą bardzo wczesną, wzbogaca segment wczesny. Z kolei Zawisza stanowi odmianę jadalną średniowczesną. Natomiast Hermes, Piast i Radunia są odmianami skrobiowymi średniowczesnymi. Dlatego rejestr 2025 poszerzył wybór rolników o nowe, zróżnicowane genotypy.
Kontekst kulturowy i tożsamościowy 2025
Ponieważ nazwy utrwalają lokalną tożsamość, „pyra” stała się symbolem regionu. Jednak inne warianty nadal funkcjonują w swoich społecznościach. Dlatego słowniki dokumentują je jako żywe elementy polszczyzny. Dodatkowo wpisy opisują zakres regionalny i przykłady użycia. Ponadto taka aktualizacja porządkuje temat w ujęciu współczesnym.
Obserwuj nas w Google News. Bądź na bieżąco!
Dodaj AgroFakt.pl jako preferowane źródło w Google
Częściej w Top Stories. Wystarczy 1 klik i zatwierdzenie w Google.
Bądź na bieżąco z informacjami z rynku rolnego
